De hemel boven Bulgarije

De Zon in Bulgaarse gebruiken: Enjovden, Ignazjden, Kerstmis

Zonnewendes zijn een astronomisch feit dat voortkomt uit de helling van de aardas. De Bulgaarse volkskalender markeerde ze met feesten: Enjovden in de zomer, Ignazjden en Kerstmis in de winter. Hier houden we wetenschap en traditie duidelijk gescheiden.

De astronomie: waarom zonnewendes bestaan

De aardas staat ongeveer 23,4 graden gekanteld ten opzichte van het baanvlak van de aarde (de ecliptica). Twee keer per jaar helt één pool het sterkst naar de Zon toe en staat de Zon recht boven een van de keerkringen. Die momenten zijn de zonnewendes.

De zonnewende van juni valt tussen 20 en 22 juni. Op het noordelijk halfrond bereikt de Zon dan haar hoogste punt op het middaguur, en waarnemers buiten de tropen krijgen de langste daglengte van het jaar. De zonnewende van december valt tussen 20 en 23 december. Op het noordelijk halfrond staat de Zon dan op het middaguur het laagst en is de nacht het langst.

Het woord “zonnewende” beschrijft wat we zien. Zes maanden lijkt de Zon naar het noorden op te klimmen, daarna zes maanden naar het zuiden te zakken. Bij elke zonnewende lijkt die beweging even stil te staan en van richting te veranderen. Zo ontstaan ook de seizoenen. Als de noordpool naar de Zon wijst, bereikt meer zonlicht het noordelijke deel van de planeet en is het zomer. Wijst hij ervan weg, dan is er minder zonlicht en is het winter.

Dat is de wetenschap. Hierna beschrijven we wat de volksherinnering heeft bewaard. De beschrijvingen volgen publicaties over de volkskalender. Voor wetenschappelijke details verwijzen we naar het werk van het Instituut voor Etnologie en Folkloristiek met Etnografisch Museum van de Bulgaarse Academie van Wetenschappen.

Enjovden (Sint-Jansdag): dicht bij de langste dag

Enjovden wordt gevierd op 24 juni, de dag van de geboorte van Johannes de Doper (naar het “Woordenboek van de volksspirituele cultuur van de Bulgaren”, Bulgaarse Academie van Wetenschappen, 2018). In de volkskalender markeert het een keerpunt in de loop van de Zon en wordt het verbonden met de zomerzonnewende. De astronomische zonnewende valt niet altijd op die datum, dus het feest ligt “bij” de zonnewende en niet precies erop. Volgens de volksopvatting bereikt de Zon haar top en begint ze daarna langzaam af te dalen richting de winter. Daarom zegt men dat het verre begin van de winter op Enjovden begint.

Het levendigste gebruik hoort bij de zonsopgang. Men gelooft dat de Zon op de ochtend van het feest “trilt” en “speelt”, en wie dat ziet, krijgt een goed jaar. Volgens sommige verhalen stonden mensen daarom voor zonsopgang op.

Een andere bekende bezigheid is het verzamelen van kruiden. Op Enjovden worden geneeskrachtige kruiden geplukt (naar het “Woordenboek van de volksspirituele cultuur van de Bulgaren”, Bulgaarse Academie van Wetenschappen, 2018). Dit zijn gebruiken en overtuigingen, geen adviezen. Bij het feest horen ook vuren, dansen en liederen. Berichten over vuren op Enjovden zijn schaars en komen vooral uit Thracië (naar Iv. Georgieva, “Bulgaarse mythologie”). Het feest heeft ook andere namen, zoals Janevden en Ivanden (beide vormen van Sint-Jansdag).

Ignazjden (Sint-Ignatiusdag): de “geboorte” van de nieuwe Zon

Ignazjden valt op 20 december, helemaal aan het begin van het tijdvak waarin de decemberzonnewende plaatsvindt. Volgens sommige interpretaties hangt het samen met het idee van de geboorte van de nieuwe Zon, die in de kalender dicht bij de winterzonnewende ligt. Een volkslied bezingt de Moeder Gods die in barensnood is van Ignat tot Kerstmis. Daarom geldt Ignazjden als het eerste feest van de reeks kerstfeesten.

Het feest draagt ook namen als Idinazjden, Mlada godina (“Jong Jaar”), Nov den (“Nieuwe Dag”), Mlad mesets (“Jonge Maan”), Polaz of Polazovden. De namen wijzen op het begin van een nieuwe cyclus.

In veel beschrijvingen is vuur het aardse beeld van de Zon. Het aardse vuur aansteken moet, volgens het principe van imitatieve magie, het hemelse licht versterken op de dagen dat het het zwakst schijnt. Dit is een interpretatie van het gebruik, geen astronomische waarneming.

Het bekendste gebruik is de polyazvane (de eerste bezoeker over de drempel). Huisvrouwen letten op wat voor iemand als eerste de drempel overschrijdt. De bezoeker brengt wensen voor het nieuwe jaar. Ook wordt dan de Bŭdnik (“het kerstblok”) uitgekozen, de boom die op kerstavond in de haard van het huis brandt. De koledari (kerstzangers) kiezen een leider en leren hun liederen.

Er is ook een volkszegswijze: vanaf Ignazjden begint de dag sneller te groeien. Astronomisch valt de kortste dag rond de zonnewende. Daarna wordt het langzaam en niet abrupt langer licht. De volkskalender spreekt in beelden, niet met de stopwatch.

Kerstmis: het licht keert terug

Kerstmis, 25 december, volgt enkele dagen na de zonnewende. In de Bulgaarse traditie is het een feest van familie, tafel en kerstliederen. Etnografen brengen de waarzeggerijen en wensen van deze tijd in verband met de winterzonnewende. Een voorbeeld is een publicatie met de etnografe Diana Zjekova. Hier vinden we het idee van terugkerend licht, maar in de geest van de volkskalender, niet van de astronomie.

Samen lezen

De astronomie verklaart waarom de Zon haar hoogste en laagste punt bereikt: de helling van de as. De traditie geeft die punten betekenis: de top van de zomer en de “geboorte” van nieuw licht. Beide spreken elkaar niet tegen, zolang we ze niet door elkaar halen. De volkskalender beweert niet dat de Zon gebeurtenissen veroorzaakt. Ze maakt van sterrenkijken een tijd voor gemeenschap, zang en goede wensen.

De data van de zonnewendes en de maanfasen vind je in de kalender van de app: Maan en verduisteringen. Lees meer over de zonnewende en de seizoenen in de gerelateerde artikelen.

Een apart onderwerp zijn de “zonne”-heiligdommen zoals Perperikon en Tatoel. Hypothesen over de oriëntatie van zulke heiligdommen behandelen we afzonderlijk en we vermelden altijd van wie ze zijn.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel