De hemel boven Bulgarije

Verduisteringen in de Bulgaarse folklore: de zmey, Kutsalan en de wetenschap

In sommige Bulgaarse volksgeloven “verzwelgt” een zmey (draak) of een wolfachtig wezen de Zon of de Maan. De sterrenkunde verklaart verduisteringen door de schaduwen van de Aarde en de Maan. De twee zienswijzen vullen elkaar aan: de ene is cultureel geheugen, de andere is wetenschap.

Wanneer de hemel donker wordt

Een plotseling verduisterde Zon of een Maan die in de schaduw zakt, behoort tot de meest indrukwekkende gezichten aan de hemel. Volgens het “Woordenboek van de volksspirituele cultuur van de Bulgaren” (BAW, 2018) wordt een verduistering gezien als voorbode van naderend ongeluk – ziekte, oorlog, hongersnood, dood (opgetekend in Preslavets en Charmanli). Mensen hebben altijd naar woorden gezocht om het te beschrijven. Hier zetten we de overtuigingen op een rij die we in bronnen konden controleren, en plaatsen we ze naast de wetenschappelijke verklaring. Waar we geen betrouwbare bron vonden, hebben we ervoor gekozen te zwijgen.

De zmey die de lichten verzwelgt

In de Bulgaarse volkscultuur is de zmey (een drakachtig wezen) een van de populairste mythische figuren. Een artikel van Radio Bulgarije zegt dat zmeys volgens het volksgeloof in de lente en zomer verschijnen. Ze worden in verband gebracht met droogte, wolkbreuken en onweer. Volgens Ivanichka Georgieva (“Bulgaarse mythologie”) is de mythe van een zonsverduistering veroorzaakt door dieren of monsters wijdverbreid, en weerspiegelt de beeldende kunst de mythe van de zon die door een monster of zmey wordt verzwolgen. Volgens de Slaven wordt een verduistering veroorzaakt door een draak, een wolf of een tovenares.

De zmey is hier niet zomaar een “monster”. Het is een verklaring van wat mensen zien: iets groots en naamloos bijt in het licht en geeft het daarna terug. We beweren niets over specifieke dorpen of opnames, omdat we die niet in primaire bronnen hebben gecontroleerd. Daarvoor zijn de etnografische collecties en archieven van het Instituut voor Etnologie en Folkloristiek met Etnografisch Museum van de Bulgaarse Academie van Wetenschappen de beste plek.

Kutsalan en de varkolak

In de volksverbeelding is de wolf een symbool van winter, duisternis en wilde natuur. Volgens het “Woordenboek van de volksspirituele cultuur van de Bulgaren” (BAW, 2018) is Kutsulan (de kreupele wolf) de oudste en wreedste wolf, die de roedel aanvoert. Het Woordenboek vermeldt niet dat hij de Zon verzwelgt.

Het woord varkolak leidt naar een breder Slavisch thema. Een wetenschappelijk artikel over de wolf en de hond in de Balkanfolklore noemt Natko Nodilo en Nenad Janković. Volgens dat artikel beschouwt Nodilo het verklaren van verduisteringen door weerwolven als een Slavisch geloof. Janković merkt op dat het Roemeense woord verkolači een maansverduistering betekent. Dit zijn de opvattingen van de twee auteurs, geen bewijs van één oeroud systeem. Ter vergelijking: volgens Ivanichka Georgieva (“Bulgaarse mythologie”) verklaren Roemenen en Grieken een verduistering door weerwolven, Turken door een beer en Hongaren door een vogel.

Verhalen van de buren en verwante motieven

Onze buren kennen vergelijkbare figuren. Volgens Ivanichka Georgieva (“Bulgaarse mythologie”) schoot men op de verduistering (een Servische vermelding uit 1262), sloeg men op metalen vaten en legde men tijdens een maansverduistering brood op de schoorsteen. Dit zijn Servische en meer algemeen Slavische gebruiken, geen Bulgaarse, en we geven ze alleen ter vergelijking. Het motief van een beest dat een hemellicht opeet komt ook voor in verre culturen over de hele wereld, dus we moeten het niet zien als de uitvinding van één gemeenschap.

Wat de sterrenkunde laat zien

Volgens NASA staan de Aarde, de Maan en de Zon vier tot zeven keer per jaar zo op één lijn dat er ergens een verduistering plaatsvindt. De baan van de Maan helt ten opzichte van de baan van de Aarde om de Zon. Daarom is er niet elke maand een verduistering.

Bij een zonsverduistering beweegt de Maan tussen de Aarde en de Zon en werpt een schaduw op de Aarde. Dit gebeurt alleen bij nieuwe maan. De schaduw van de Maan op het aardoppervlak is slechts ongeveer 480 km (300 mijl) breed, dus een totale verduistering is vanuit een klein gebied te zien. Meer in /bg/slanchevo-zatamnenie.

Bij een maansverduistering ligt de Aarde tussen de Zon en de Maan, en valt haar schaduw op de Maan. Dit gebeurt alleen bij volle maan en is zichtbaar vanaf de helft van de Aarde, zolang de Maan boven de horizon staat. De Maan ziet er vaak rood of oranje uit, omdat een deel van het zonlicht door de aardatmosfeer gaat en wordt gefilterd. NASA zegt het beeldend: het is alsof alle zonsopgangen en zonsondergangen ter wereld op de Maan worden geprojecteerd. Details staan in /bg/lunno-zatamnenie.

Een brug tussen twee talen

Dit is onze eigen reflectie, geen bewering van de aangehaalde auteurs. Volksbeelden zijn geen “fouten” maar waarneming in de vorm van een verhaal. Het licht wordt echt geleidelijk “opgegeten” en keert dan terug. De Maan kan echt rood kleuren. Het beeld van een beest dat bijt en zijn prooi dan loslaat, beschrijft precies dat ritme. De wetenschap voegt de oorzaak toe: schaduwen en geometrie, niet de wil van een wezen.

Tegelijk laten de overtuigingen zien hoe een gemeenschap in een onrustig moment bij elkaar bleef. Lawaai, zang en verhaal waren manieren om een vreemde ervaring door te komen. Meer over volksideeën over de Maan vind je in /bg/lunata-v-bulgarskite-vyarvania en /bg/slanceto-v-bulgarskite-obichai.

Een astrologische noot

In de astrologische traditie worden verduisteringen gelezen als symbolische momenten voor reflectie en nieuwe beginnen. Dit is een culturele interpretatie, geen oorzakelijk verband: hemellichamen bepalen geen gebeurtenissen. De verduisteringskalender staat op /en/calendar/eclipses, en hoe je ze veilig bekijkt lees je in /en/kak-da-snimash-zatamnenie. Kijk nooit zonder goede bescherming rechtstreeks naar de Zon.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel