De hemel — astronomie

Maansverduistering en de “bloedmaan”

Een maansverduistering ontstaat wanneer de volle Maan door de schaduw van de Aarde beweegt. De rode kleur, bijgenaamd “bloedmaan”, komt door de atmosfeer van de Aarde: die verstrooit het blauwe licht en buigt rood licht naar de Maan toe. Je kunt er zonder enig risico met het blote oog naar kijken.

De schaduw van de Aarde: halfschaduw en kernschaduw

Een maansverduistering is een opstelling van drie hemellichamen: de Zon, de Aarde en de Maan staan bijna op één lijn. De Aarde wordt door de Zon beschenen en werpt een lange schaduw de ruimte in. Wanneer de Maan door die schaduw beweegt, verliest ze een deel van haar directe zonlicht of al het zonlicht. Daarom vinden maansverduisteringen alleen plaats bij volle Maan (zie de maanfasen).

De schaduw van de Aarde bestaat uit twee delen:

• Halfschaduw (penumbra, het lichtere buitengebied): de Aarde blokkeert slechts een deel van de zonneschijf. De Maan wordt licht gedimd, vaak zo subtiel dat je het nauwelijks merkt.
• Kernschaduw (umbra, de donkere kern): de Aarde blokkeert de hele Zon. Zodra de Maan hierin komt, is de verduistering duidelijk zichtbaar.

Waarom is er niet bij elke volle Maan een verduistering? De baan van de Maan helt ongeveer 5° ten opzichte van het vlak waarin de Aarde om de Zon draait (de ecliptica). De meeste maanden gaat de volle Maan boven of onder de schaduw van de Aarde langs. Voor een verduistering moet de volle Maan samenvallen met het kruisen van die twee vlakken.

Een maansverduistering is te zien vanaf de hele nachtzijde van de Aarde. Daardoor is ze veel breder toegankelijk dan een zonsverduistering, die alleen langs een smalle strook zichtbaar is.

Waarom de Maan rood kleurt

Veel mensen verwachten dat de Maan in de schaduw verdwijnt. Meestal blijft ze zichtbaar en gloeit ze oranje tot diep rood. De oorzaak is de atmosfeer van de Aarde.

Zonlicht dat langs de rand van onze planeet scheert, gaat door de lucht en wordt gebroken: het buigt licht naar binnen, richting de schaduw. Tegelijk verstrooit lucht kortgolvig blauw licht veel sterker dan langgolvig rood licht. Dit heet rayleighverstrooiing, hetzelfde effect dat de lucht overdag blauw maakt en zonsondergangen rood. Het blauwe licht wordt onderweg weggefilterd, terwijl rood en oranje licht de Maan bereikt.

Stel je voor dat je tijdens de verduistering op de Maan staat: je zou een donkere Aarde zien, omringd door een gloeiende rode ring. Die ring is alle zonsopgangen en zonsondergangen van de Aarde tegelijk, en dit licht verlicht het maanoppervlak.

De precieze tint verschilt per verduistering. Die hangt af van de toestand van de atmosfeer, zoals wolken en de hoeveelheid stof of vulkanische as in de hogere lagen. Na grote vulkaanuitbarstingen kan de verduisterde Maan veel donkerder lijken. Astronomen gebruiken de Danjon-schaal, met niveaus van 0 tot 4, om te beschrijven hoe donker of helder een verduistering eruitziet, van heel donker tot helder koperrood.

De term “bloedmaan” is geen wetenschappelijke term. Het is een populaire, poëtische bijnaam voor de rode Maan bij een totale maansverduistering. Hij staat los van een supermaan of een blauwe maan, tenzij ze toevallig samenvallen. Het zijn verschillende verschijnselen.

Soorten maansverduisteringen

Afhankelijk van hoe de Maan door de schaduw gaat, zijn er drie soorten:

1. Halfschaduwverduistering. De Maan gaat alleen door de halfschaduw. De verduistering is zwak en makkelijk te missen.
2. Gedeeltelijke verduistering. Een deel van de Maan komt in de kernschaduw. Je ziet een donkere “hap” uit de schijf, terwijl de rest helder blijft. De gebogen rand van die schaduw is een klassiek bewijs dat de Aarde een bol is.
3. Totale verduistering. De hele Maan komt in de kernschaduw. Deze fase heet totaliteit en kan tot iets minder dan twee uur duren. Het hele verloop, van de eerste aanraking met de halfschaduw tot het einde ervan, duurt enkele uren.

Tijdens de totaliteit ziet de Maan er op haar mooist uit: rood, vaak met een helderdere rand aan één kant, waar ze dichter bij de rand van de schaduw staat.

Hoe kijk je naar een maansverduistering

Een maansverduistering is een van de makkelijkste astronomische gebeurtenissen om van te genieten:

• Geen speciale bril nodig. De Maan weerkaatst slechts zwak licht, dus je kunt veilig kijken met het blote oog, een verrekijker of een telescoop. Dat is een cruciaal verschil met een zonsverduistering, waarvoor je goede oogbescherming nodig hebt (behalve tijdens de korte totaliteit van een totale zonsverduistering).
• Zoek een donkere plek met vrij zicht op de plek waar de Maan zal staan. Stadslicht speelt minder een rol dan bij zwakke objecten, maar een donkerdere hemel toont meer sterren rond de rode Maan.
• Gebruik een verrekijker. Zelfs een eenvoudig exemplaar laat subtielere kleurschakeringen over de schijf zien. Hulp bij het kiezen vind je bij verrekijker of telescoop.
• Controleer tijd en zichtbaarheid voor jouw locatie. Niet elke verduistering is overal te zien, want de Maan moet boven jouw horizon staan. NASA en andere wetenschappelijke instellingen publiceren verduisteringskalenders.
• Heb geduld. De verduistering verloopt langzaam. Neem warme kleding mee en kijk af en toe omhoog. De kleur is meestal het mooist halverwege de totaliteit.

Algemene tips voor nachtelijke waarnemingen staan in hoe kijk je naar de sterrenhemel, en de Maan heeft een eigen artikel. Wil je zien hoe wetenschap verschilt van culturele duidingen van hemelverschijnselen, lees dan over het verschil tussen astronomie en astrologie.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel