De hemel — astronomie

Blauwe maan: wat de term echt betekent

Een blauwe maan is meestal de tweede volle maan in één kalendermaand. Een oudere, seizoensgebonden definitie noemt de derde volle maan in een seizoen met vier volle manen zo. De naam is een kalenderterm, geen kleurbeschrijving. De Maan ziet er alleen onder zeldzame omstandigheden blauwachtig uit, bijvoorbeeld bij rook of vulkanische as in de lucht.

De uitdrukking “blauwe maan” klinkt als een kleur, maar in de astronomie is het vooral een manier om volle manen op de kalender te tellen. Hier lees je de twee definities, waar de term vandaan komt en wanneer de Maan er echt blauwachtig kan uitzien.

Twee definities: maandelijks en seizoensgebonden

Een maandelijkse blauwe maan is een tweede volle maan binnen dezelfde kalendermaand. Dit is de meest gebruikte moderne definitie. Een voorbeeld is 31 augustus 2023, toen de tweede volle maan van de maand ook een supermaan was (een volle maan die plaatsvindt wanneer de Maan relatief dicht bij de Aarde staat; zie Supermaan).

Een seizoensgebonden blauwe maan is de oudere definitie. Een astronomisch seizoen, dat loopt van een equinox (dag-en-nachtevening) naar een zonnewende of andersom, bevat normaal drie volle manen. Soms zijn het er vier, en dan wordt de derde van die vier een blauwe maan genoemd.

Beide definities draaien om tellen. Geen van beide zegt iets over de kleur van de Maan, en geen van beide beschrijft een natuurkundig bijzondere volle maan.

Waarom het gebeurt: simpele rekensom

De cyclus van maanfasen, de synodische maand, duurt gemiddeld ongeveer 29,53 dagen (meer in Maanfasen). De meeste kalendermaanden zijn langer, met 30 of 31 dagen. Soms valt er dus een volle maan helemaal aan het begin van een maand en past de volgende nog aan het einde.

Twaalf maancycli komen samen op ongeveer 354 dagen, terwijl een jaar er ongeveer 365 heeft. Het verschil van zo’n 11 dagen loopt op tot er een “extra” volle maan verschijnt. Daarom komt er gemiddeld om de twee à drie jaar een maandelijkse blauwe maan voor, al zijn de tussenpozen niet helemaal regelmatig.

Februari is te kort voor twee volle manen. Soms heeft die maand er helemaal geen, en dan kunnen de buurmaanden er elk twee hebben.

Het moment van volle maan is overal ter wereld hetzelfde, maar de datum op de kalender hangt af van de tijdzone. Op sommige plekken kan een blauwe maan daardoor op de naburige datum vallen. De volgende maandelijkse blauwe maan valt op 31 mei 2026.

Waar de uitdrukking vandaan komt

De Engelse uitdrukking “once in a blue moon” betekent “heel zelden”. Ze is ouder dan de astronomische betekenis en was oorspronkelijk gewoon een beeld voor iets ongewoons.

De seizoensdefinitie gaat terug op een Amerikaanse uitgave, de Maine Farmer’s Almanac, die een seizoenstelling gebruikte om volle manen een naam te geven. Volgens het gangbare verhaal las een artikel uit 1946 in het tijdschrift Sky & Telescope die regel verkeerd als “de tweede volle maan in een maand”. De maandelijkse betekenis verspreidde zich daarna in de decennia erna en is nu het bekendst.

Kan de Maan blauw lijken?

Meestal niet. De Maan is grijsachtig en weerkaatst zonlicht. Laag boven de horizon kan ze geelachtig of oranje lijken, doordat de atmosfeer meer blauw licht wegstrooit en meer rood doorlaat.

In zeldzame gevallen krijgt de Maan wel een blauwachtige of groenige tint. De oorzaak zijn zwevende deeltjes van een bepaalde grootte, rond één micrometer, die rood licht sterker verstrooien dan blauw. Zulke deeltjes ontstaan na krachtige vulkaanuitbarstingen of bij grote bosbranden. Na de uitbarsting van de Krakatau in 1883 werden overal ter wereld ongewoon gekleurde zonnen en manen gemeld. Deze verschijnselen hebben niets met de kalender te maken: een blauwe maan volgens de telling is niet blauwer dan een andere volle maan, en een blauwachtige Maan kan verschijnen op een nacht die helemaal geen blauwe maan is.

De blauwe maan en de kalender

De blauwe maan herinnert ons eraan dat onze kalender en de maancyclus niet gelijk lopen. Het zonnejaar bepaalt de seizoenen, onze kalendermaanden zijn afgesproken eenheden en de maanmaand is een andere, kortere tijdsmaat.

Het is ook een mooie aanleiding om omhoog te kijken. Elke volle maan is het bekijken waard, vooral op een heldere nacht ver van stadslicht. Wil je meer weten over onze satelliet, lees dan De Maan.

Kort samengevat

• Maandelijkse blauwe maan: een tweede volle maan in een kalendermaand.
• Seizoensgebonden blauwe maan: de derde volle maan in een seizoen met vier.
• De naam is een kalenderterm, geen kleurbeschrijving.
• Een blauwachtige tint ontstaat alleen als er ongewone deeltjes in de atmosfeer zitten.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel