De hemel — astronomie

Supermaan: is de Maan echt groter?

Een supermaan is een volle (of nieuwe) Maan die plaatsvindt vlak bij het perigeum, het punt in de elliptische baan van de Maan waar ze het dichtst bij de Aarde staat. Volgens NASA kan ze tot ongeveer 14% groter in doorsnede en tot ongeveer 30% helderder lijken dan een volle Maan in het apogeum, maar zonder vergelijking is het verschil moeilijk op te merken.

Kort samengevat

De supermaan is een van de meest besproken maanverschijnselen, maar het idee erachter is eenvoudige meetkunde. De Maan draait niet in een perfecte cirkel om de Aarde, dus haar afstand verandert. Als een volle Maan samenvalt met een relatief dicht punt in die baan, noemen we dat een supermaan. Het effect is echt, maar subtiel.

De elliptische baan van de Maan

De baan van de Maan is een ellips (een licht afgeplatte ovaal), geen cirkel. De gemiddelde afstand tussen de middelpunten van de Aarde en de Maan is ongeveer 384.400 kilometer, maar die varieert per maand met tienduizenden kilometers. De excentriciteit van de baan (een maat voor hoe uitgerekt ze is) is ongeveer 0,055: klein, maar genoeg om de schijnbare grootte van de maanschijf te veranderen.

De Aarde staat in een van de brandpunten van de ellips, niet in het midden. Daarom komt de Maan tijdens elke omloop dichterbij en gaat ze weer verder weg. Een omloop, gemeten van de ene dichtste nadering tot de volgende, duurt ongeveer 27,5 dag. Meer over onze natuurlijke satelliet vind je bij de Maan.

Perigeum en apogeum

De twee uitersten van de baan hebben elk hun eigen naam:

• Perigeum (uit het Grieks, “dicht bij de Aarde”) is het dichtstbijzijnde punt, op ongeveer 360.000 kilometer, en in de nauwste gevallen iets minder dan 357.000.
• Apogeum is het verste punt, op ongeveer 405.000 kilometer, en in extreme gevallen iets meer dan 406.000.

Een volle Maan vlak bij het apogeum heet soms een micromaan: een verder weg staande volle Maan die kleiner lijkt. Noch “micromaan” noch “supermaan” is een officiële astronomische term, dus er is geen vaste regel voor hoe dichtbij “dichtbij genoeg” is.

Volgens NASA kan een volle Maan in het perigeum tot ongeveer 14% groter en tot ongeveer 30% helderder lijken dan een in het apogeum. De extra helderheid komt door de grotere hoekgrootte van de Maan, waardoor er meer weerkaatst zonlicht ons bereikt.

Waar het woord “supermaan” vandaan komt

Het woord komt niet uit de astronomie. Het werd in 1979 bedacht door de astroloog Richard Nolle voor een nieuwe of volle Maan die plaatsvindt wanneer de Maan in of nabij het perigeum staat. De naam sloeg breed aan, maar astronomen gebruiken hem niet formeel. De wetenschappelijke term voor de situatie is een volle Maan in het perigeum (perigeïsche syzygie).

Nadat de media het woord overnamen, werd het de populaire aanduiding voor de dichtstbijzijnde volle manen. Daarom kunnen bronnen in hetzelfde jaar een ander aantal supermanen tellen: het hangt af van de gekozen drempel voor “nabij”. Supermanen komen vaak voor in reeksen van een paar opeenvolgende volle manen, omdat de tijd tussen twee volle manen (ongeveer 29,5 dag) iets langer is dan de tijd tussen twee perigea (ongeveer 27,5 dag). Voor de fasen, zie maanfasen.

Hoe groot is het verschil met het blote oog?

De gemiddelde hoekdiameter van de Maan is ongeveer een halve graad. Een verschil van maximaal ongeveer 14% tussen de verste en de dichtstbijzijnde volle Maan is een zeer kleine hoekverandering. Zonder referentieobject en zonder foto’s met identieke instellingen is het lastig waar te nemen. Daarom zien veel mensen die naar buiten gaan voor een supermaan een prachtige, heldere volle Maan en geen “reuzenmaan”. De extra helderheid valt vaak makkelijker op dan de grootte, al is ook die bescheiden.

Wil je zelf vergelijken? Fotografeer de volle Maan met dezelfde lens in het perigeum en in het apogeum en leg de beelden over elkaar. Het verschil wordt dan duidelijk en meetbaar.

Sommige supermanen vallen samen met andere gebeurtenissen, zoals een maansverduistering of een zogeheten blauwe maan. Zie ook de blauwe maan.

De maanillusie bij de horizon

Het meest opvallende effect bij maanopkomst heeft helemaal niets met afstand te maken. De Maan lijkt vlak bij de horizon veel groter dan wanneer ze hoog aan de hemel staat, terwijl foto’s laten zien dat haar grootte vrijwel gelijk is. Dit is de maanillusie: een waarnemingseffect, geen fysieke verandering. Sterker nog, de Maan aan de horizon staat iets verder van ons af dan wanneer ze hoog staat, omdat we haar dan bijna een aardstraal (ongeveer 6.400 kilometer) dichter benaderen.

Wetenschappers zijn het niet helemaal eens over de oorzaak. Een vaak besproken idee is dat de hersenen de schijf vergelijken met voorwerpen op de grond, zoals bomen, gebouwen en heuvels, en haar daardoor groter waarnemen. Een ander idee gaat over hoe we de afstand tot het hemelgewelf ervaren. De illusie is meestal sterker als er herkenningspunten in beeld zijn.

Een eenvoudige test: houd op armlengte een klein muntstuk voor de Maan bij de horizon en doe dat nog eens wanneer de Maan hoog staat. Je zult merken dat de grootte hetzelfde is.

Genieten van een supermaan

Het schouwspel is het mooist bij maanopkomst, wanneer de illusie en een Maan nabij het perigeum elkaar versterken. Kies een plek met een vrije horizon en weinig lichtvervuiling. Meer tips: hoe kijk je naar de sterrenhemel.

Een supermaan is een fijne reden om omhoog te kijken en te bedenken dat hemellichamen langs ellipsen bewegen, niet langs perfecte cirkels.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel