De hemel — astronomie

Maanfasen: waarom de maan van vorm verandert

De maan verandert eigenlijk nooit van vorm. De zon verlicht altijd de helft ervan, maar doordat de maan om de aarde draait, zien we die verlichte helft onder steeds andere hoeken. Zo is er meer of minder van naar ons toe gekeerd. Een volledige cyclus, van nieuwe maan tot nieuwe maan, duurt ongeveer 29,5 dag.

Kijk een paar avonden achter elkaar omhoog en de maan lijkt te veranderen: een dun sikkeltje, een halve cirkel, een gloeiende schijf. Toch blijft de maan zelf gelijk. Wat verandert, is ons gezichtspunt. Dit artikel legt uit waarom, benoemt de fasen en laat zien hoe je ze met het blote oog herkent.

De verlichte en de donkere helft

De maan maakt zelf geen licht. We zien haar doordat ze zonlicht weerkaatst. De zon verlicht op elk moment de helft van de maan die naar haar toe is gekeerd, terwijl de andere helft in nacht ligt, net als op aarde. Terwijl de maan om ons heen reist, verandert de hoek tussen zon, aarde en maan voortdurend. Daardoor zien we steeds een ander deel van de verlichte helft.

Een veelvoorkomend misverstand is dat de fasen komen door de schaduw van de aarde op de maan. Dat klopt niet. De schaduw van de aarde raakt de maan alleen tijdens een maansverduistering. Die vindt maar een paar keer per jaar plaats en alleen bij volle maan. Fasen zijn elke maand te zien en zijn puur een kwestie van kijkgeometrie. Meer over onze satelliet lees je in De maan.

De acht hoofdfasen

De cyclus wordt meestal in acht stappen beschreven:

1. Nieuwe maan. De maan staat grofweg tussen de aarde en de zon. Haar onverlichte kant is naar ons toe gekeerd, dus ze is praktisch onzichtbaar. Ze komt ongeveer tegelijk met de zon op en gaat tegelijk met de zon onder.
2. Jonge maan (toenemende sikkel). Na een paar dagen verschijnt na zonsondergang een dunne sikkel laag aan de westelijke hemel.
3. Eerste kwartier. Precies de helft van de zichtbare schijf is verlicht. De naam verwijst naar het feit dat de maan een kwart van haar cyclus heeft afgelegd, niet naar hoeveel we zien.
4. Toenemende maan (meer dan half). Meer dan de helft, maar nog niet alles, van de schijf is verlicht, en dat wordt elke nacht meer.
5. Volle maan. De aarde staat grofweg tussen de zon en de maan, en de hele verlichte helft is naar ons toe gekeerd. De volle maan komt rond zonsondergang op en gaat rond zonsopgang onder.
6. Afnemende maan (meer dan half). Het verlichte deel begint te krimpen.
7. Laatste kwartier. Weer een halve schijf, maar nu is de andere kant verlicht. De maan komt rond middernacht op en is 's ochtends goed te zien.
8. Afnemende sikkel. Een dun sikkeltje aan de oostelijke hemel vóór zonsopgang, waarna de cyclus opnieuw begint.

Een volle maan vlak bij het perigeum (het dichtstbijzijnde punt van haar baan) heet in de volksmond een supermaan, en de term blauwe maan verwijst naar een kalenderkuriositeit. Beide horen gewoon bij dezelfde cyclus.

De synodische maand

De tijd van de ene nieuwe maan tot de volgende is de synodische maand, gemiddeld ongeveer 29,53 dagen. Die is langer dan de tijd die de maan nodig heeft voor één omloop ten opzichte van de sterren, de siderische maand, van ongeveer 27,32 dagen. Het verschil ontstaat doordat de aarde ondertussen ook langs haar baan om de zon beweegt. De maan moet daardoor iets verder reizen om weer in dezelfde stand ten opzichte van de zon te komen.

De synodische maand is een gemiddelde. Afzonderlijke cycli verschillen enkele uren, omdat de baan van de maan geen perfecte cirkel is. Daarom komen de exacte tijden van volle en nieuwe maan uit een astronomisch jaarboek of een efemeride (een tabel met berekende posities) en niet uit simpel tellen. Ze staan in universele tijd, dus de kalenderdatum kan door je tijdzone een dag afwijken.

De baan van de maan helt ongeveer 5 graden ten opzichte van de baan van de aarde om de zon. Daardoor passeren de meeste nieuwe en volle manen boven of onder de schaduwlijn, en is er geen verduistering. Zie ook zonsverduistering.

Toenemend of afnemend: een snelle gids

Vanaf het noordelijk halfrond is de regel eenvoudig:

• Als de verlichte kant rechts zit, is de maan toenemend (groeiend). Je ziet haar aan de avondhemel.
• Als de verlichte kant links zit, is de maan afnemend (krimpend). Ze is het best te zien laat in de nacht en 's ochtends.

Op het zuidelijk halfrond is het beeld gespiegeld. Dicht bij de evenaar ligt een sikkel vaak op zijn rug, als een kom of een bootje, in plaats van rechtop te staan.

Het tijdstip van de dag is nog een aanwijzing: een maan aan de avondhemel is meestal toenemend, een maan aan de ochtendhemel afnemend. Gemiddeld komt de maan elke dag zo'n 50 minuten later op, omdat ze in dezelfde richting door haar baan beweegt als waarin de aarde draait.

Bij een dunne sikkel zie je soms de rest van de schijf zwak oplichten. Dat is aardschijn: zonlicht dat van de aarde op de nachtkant van de maan wordt weerkaatst. Tips voor het kijken vind je in hoe je de nachtelijke hemel waarneemt.

Omdat de maan gebonden rotatie heeft, zien we altijd dezelfde kant ervan. Fasen veranderen alleen de verlichting, niet welk halfrond naar ons toe is gekeerd.

Maanfasen in verschillende culturen

De fasen zijn de gemakkelijkst af te lezen hemelklok, en daarom liggen ze aan veel kalenders ten grondslag. De islamitische kalender is puur maangebonden, en elke maand begint met de waarneming van de eerste dunne sikkel. De Hebreeuwse en de traditionele Chinese kalender zijn lunisolair: de maanden volgen de fasen, terwijl toegevoegde schrikkelmaanden het jaar in de pas houden met de seizoenen. In veel christelijke tradities is de datum van Pasen gekoppeld aan de volle maan na de lente-equinox in maart.

Veel culturen verbinden fasen ook met feesten, gebruiken en tuinierswijsheden. Dit zijn culturele tradities. Wetenschappelijk onderzoek heeft geen betrouwbaar verband gevonden tussen fasen en menselijk gedrag; zie beïnvloedt de maan mensen. Hoe fasen in de astrologische traditie worden gelezen, staat in de maan in de astrologie.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel