De hemel — astronomie

Maanknopen: waar de baan van de Maan de ecliptica kruist

De maanknopen zijn de twee punten waar de baan van de Maan het vlak van de ecliptica kruist, het schijnbare pad van de Zon langs de hemel. De baan helt ongeveer 5 graden, dus bij de meeste Nieuwe en Volle Manen mist de Maan de lijn tussen Zon en Aarde. Een verduistering ontstaat alleen wanneer de maanfase samenvalt met een Maan die dicht bij een knoop staat.

De hellende maanbaan

De Maan draait ongeveer eens per maand om de Aarde, terwijl Aarde en Maan samen rond de Zon reizen. Het schijnbare jaarlijkse pad van de Zon langs de hemel heet de ecliptica en ligt in het vlak van de aardbaan. Als de baan van de Maan precies in dat vlak lag, zou de Maan bij elke Nieuwe Maan voor de Zon schuiven en bij elke Volle Maan door de schaduw van de Aarde gaan. Dan zouden we elke maand verduisteringen hebben.

In werkelijkheid helt de baan van de Maan ongeveer 5 graden ten opzichte van de ecliptica. Dat klinkt weinig, maar het is genoeg. Zon en Maan zijn elk ongeveer een halve graad breed, dus in de meeste maanden passeert de Nieuwe Maan boven of onder de Zon en de Volle Maan boven of onder de schaduw van de Aarde. Daarom zijn verduisteringen bijzondere gebeurtenissen en geen maandelijkse routine. Meer over de cyclus van de fasen lees je in het artikel over de maanfasen.

Klimmende en dalende knoop

Twee hellende vlakken snijden elkaar langs een rechte lijn. Het baanvlak van de Maan snijdt het vlak van de ecliptica dus in twee tegenovergestelde punten, de maanknopen (van het Latijnse nodus, “knoop”):

• De klimmende knoop is het punt waar de Maan van de zuidkant van de ecliptica naar de noordkant gaat;
• De dalende knoop is het punt waar ze van noord naar zuid gaat.

Halverwege tussen de knopen wijkt de Maan het verst af van de ecliptica: ongeveer 5 graden naar het noorden en daarna naar het zuiden. De twee knopen liggen precies tegenover elkaar, dus de lijn die ze verbindt, de knopenlijn, gaat door het middelpunt van de Aarde.

De tijd die de Maan nodig heeft om terug te keren naar dezelfde knoop is de draconitische maand, ongeveer 27,2 dagen. Die is iets korter dan de siderische maand (ongeveer 27,3 dagen), omdat de knopen zelf verschuiven, zoals hieronder beschreven.

Verduisteringsseizoenen

Voor een verduistering moeten twee voorwaarden tegelijk gelden:

1. De juiste fase: Nieuwe Maan voor een zonsverduistering of Volle Maan voor een maansverduistering;
2. De Maan staat dicht bij een van de knopen, zodat ze bijna op de ecliptica ligt.

Terwijl de Zon langs de ecliptica beweegt, komt ze twee keer per jaar in de buurt van de knopenlijn, met iets minder dan zes maanden ertussen. Deze periodes heten verduisteringsseizoenen. Elk duurt iets meer dan een maand, en in die tijd kunnen een Nieuwe en een Volle Maan dicht genoeg bij een knoop vallen om verduisteringen te geven. Meestal zijn er twee verduisteringen per seizoen, soms drie.

De Zon doet er ongeveer 173,3 dagen over om van de ene knoop naar de volgende te gaan. Terugkeren naar dezelfde knoop duurt ongeveer 346,6 dagen, het verduisteringsjaar, dat korter is dan het kalenderjaar. Daardoor komen de verduisteringsseizoenen elk jaar ongeveer 19 dagen eerder op de kalender.

NASA houdt uitgebreide informatie en catalogi bij van verduisteringen uit het verleden en de toekomst, inclusief kaarten die laten zien waar elke verduistering te zien is.

De knopen schuiven achteruit

De baan van de Maan ligt niet vast in de ruimte. Vooral door de zwaartekracht van de Zon draait de knopenlijn langzaam tegen de bewegingsrichting van de Maan in, dus westwaarts langs de ecliptica. Dit heet de regressie van de knopen. Een volledige omwenteling duurt ongeveer 18,6 jaar, ofwel zo’n 19 graden per jaar.

Dit is een echte verandering in de geometrie van de baan. Het is niet hetzelfde als de schijnbare retrograde beweging van planeten, een visueel effect van ons standpunt op Aarde.

De cyclus van 18,6 jaar heeft zichtbare gevolgen. Ze bepaalt hoe hoog of laag de Maan in verschillende periodes op- en ondergaat, en via het effect op de draconitische maand ligt ze ook ten grondslag aan de Saroscyclus (ongeveer 18 jaar en 11 dagen), waarna verduisteringen zich herhalen met een vergelijkbare geometrie.

Astronomen maken ook onderscheid tussen de gemiddelde knoop, die gelijkmatig beweegt, en de ware (osculerende) knoop, die kleine verstoringen in de baan meeneemt. Ze verschillen minder dan twee graden: de gemiddelde knoop is de gemiddelde positie van de knopenlijn en de ware knoop is de positie op een bepaald moment.

De knopen in de astrologische traditie

Dit is een culturele traditie en geen astronomisch feit. In de westerse astrologische traditie heten de knopen de Noordknoop en de Zuidknoop. Ze worden verbonden met thema’s als richting in persoonlijke groei en het vertrouwde terrein waar iemand vandaan komt. In de Indiase (Vedische) traditie heten ze Rahu en Ketu, en in oudere Europese teksten kop en staart van de draak. Het verband is historisch: oude waarnemers merkten dat verduisteringen bij deze punten plaatsvinden en stelden zich een draak voor die de Zon of de Maan opslokt.

Een astrologische duiding is een aanleiding tot reflectie en inspiratie, geen bewijs dat de knopen ons leven beïnvloeden. Meer over de symboliek vind je in het artikel over de maanknopen in de astrologie.

Kortom: een helling van ongeveer 5 graden is de reden dat verduisteringen zeldzame cadeaus zijn en geen maandelijkse gebeurtenis, en de knopen zijn de punten die bepalen wanneer de hemel ons er een schenkt.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel