De hemel — astronomie

Retrograde beweging: waarom planeten achteruit lijken te lopen

Retrograde beweging is schijnbaar: tegen de achtergrond van de sterren lijkt een planeet een tijdlang van richting te veranderen, maar elke planeet blijft op dezelfde manier om de Zon draaien. Het effect ontstaat doordat we vanaf een bewegende aarde kijken, die de buitenplaneten inhaalt of door de binnenplaneten wordt ingehaald.

Schijnbare, geen echte beweging

Volg je een planeet nacht na nacht, dan zie je haar meestal langzaam naar het oosten schuiven tegen de verre sterren. Dit heet prograde (directe) beweging. Af en toe vertraagt de planeet echter, komt tot stilstand, schuift een tijdlang naar het westen, staat opnieuw stil en gaat dan weer verder naar het oosten. Dat achterwaartse stuk is de retrograde beweging, van het Latijnse retrogradus, “achteruit stappend”.

Het belangrijkste is dat dit een illusie van perspectief is. Alle planeten draaien in dezelfde richting om de Zon en geen enkele keert van koers om. Wat verandert is de hoek waaronder we ze zien, want we staan zelf op een planeet die beweegt. Astronomen spreken daarom van schijnbare retrograde beweging.

De analogie van de inhalende auto

Stel je voor dat je over de snelweg rijdt en een langzamere auto inhaalt. Terwijl je nadert, zie je hem voor je. Op het moment dat je hem inhaalt, lijkt hij tegen het verre landschap achteruit te schuiven. Zodra je wegrijdt, lijkt hij weer in de gewone richting te bewegen. Geen van beide auto’s is ooit gestopt of omgedraaid.

In de ruimte werkt het net zo. De aarde legt haar baan af met ongeveer 30 kilometer per seconde. Mars, verder van de Zon, beweegt langzamer: ongeveer 24 kilometer per seconde. Wanneer de aarde Mars inhaalt en passeert, beschrijft Mars vanuit ons gezichtspunt een kleine lus of zigzag tegen de sterren.

Binnenplaneten en buitenplaneten

Het mechanisme is hetzelfde, maar de timing verschilt.

Buitenplaneten (Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus). Hun retrograde fase is gecentreerd rond de oppositie, wanneer de planeet aan onze hemel tegenover de Zon staat en de aarde tussen beide in zit. Dan haalt de aarde de planeet in, dus staat de planeet ook het dichtst bij ons en is ze het helderst, de hele nacht zichtbaar. Lees meer in het artikel over oppositie.

Binnenplaneten (Mercurius en Venus). Zij bewegen sneller dan de aarde en staan altijd vrij dicht bij de Zon. Hun retrograde fase is gecentreerd rond de benedenconjunctie, wanneer de planeet tussen de aarde en de Zon door gaat en ons op de binnenbaan inhaalt. Mercurius heeft zulke periodes een paar keer per jaar, elk van ongeveer drie weken. Venus heeft ze zeldzamer en langer. Over Mercurius kun je apart lezen.

De Zon en de Maan zijn in deze zin nooit retrograde. De Zon is het centrum van het stelsel en de Maan draait om de aarde.

Tussen de twee soorten beweging lijkt de planeet kort stil te staan. Dit heet een stationair punt en daar keert de lus om.

Van Ptolemaeus tot Copernicus

Oude waarnemers wisten dat de “zwervers” (Grieks planetes) soms terugliepen, en dat was een echt raadsel voor modellen met de aarde in het centrum. Claudius Ptolemaeus verklaarde de lussen in de 2e eeuw n.Chr. in de Almagest met epicykels: kleine cirkels waarop een planeet beweegt terwijl het middelpunt van die cirkel rond een grotere cirkel nabij de aarde reist. Het model voorspelde planeetposities goed genoeg om eeuwenlang gebruikt te worden.

In De revolutionibus orbium coelestium (1543) plaatste Nicolaus Copernicus de Zon in het centrum. In dat beeld volgt de retrograde beweging vanzelf: de aarde is gewoon een van de planeten, en wanneer zij een andere planeet inhaalt of door die wordt ingehaald, ontstaat een schijnbare lus. Grote epicykels zijn niet nodig om de lussen te verklaren.

Johannes Kepler toonde later aan dat banen ellipsen zijn, en Galileï’s telescoopwaarnemingen, zoals de fasen van Venus, ondersteunden het heliocentrische beeld. Tegenwoordig worden planeetposities zeer nauwkeurig berekend met efemeriden, bijvoorbeeld die van NASA’s Jet Propulsion Laboratory.

Hoe vaak en hoe lang

De tijd tussen twee opeenvolgende oppositiemomenten van een planeet is haar synodische periode. Voor Mars is dat ongeveer 26 maanden, dus Mars is ongeveer eens in de twee jaar en twee maanden retrograde. Hoe verder de planeet, hoe vaker dit gebeurt, omdat de aarde haar vaker inhaalt terwijl de planeet zelf nauwelijks opschuift. Jupiter en Saturnus zijn bijna elk jaar retrograde, telkens ongeveer vier maanden. Lees meer over Mars.

Zo zie je de lus aan de 3D-hemel

In de 3D-hemel van Astronativa kun je zelf een lus volgen:

1. Kies een planeet zoals Mars en stel een tijdspanne van een paar maanden rond de oppositie in.
2. Zet het spoor van de planeet tegen de sterren aan en versnel de tijd.
3. Zie hoe het spoor vertraagt, stopt, omkeert en daarna weer vooruit gaat.
4. Schakel over naar het bovenaanzicht van het zonnestelsel. Daar glijden de planeten soepel in één richting en verdwijnt de lus, wat laat zien dat het puur een kwestie van gezichtspunt is.

Aan de echte hemel kun je vrijwel hetzelfde doen door om de paar dagen de positie van een planeet te markeren ten opzichte van heldere sterren. Voor een start, zie hoe je naar de hemel kijkt.

Ben je benieuwd hoe de astrologische traditie deze periode leest, dan is er een apart artikel over retrograde planeten. Dit artikel gaat alleen over sterrenkunde: retrograde beweging is de meetkunde van banen, geen verandering in de planeten zelf.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel