De hemel — astronomie

Mars: de rode planeet

Mars is de vierde planeet vanaf de Zon en ziet er rood uit doordat het stof op het oppervlak rijk is aan ijzeroxiden, in feite roest. Vanaf de aarde is Mars het helderst rond oppositie, die ongeveer elke 26 maanden plaatsvindt. De laatste was in januari 2025, de volgende staat gepland voor februari 2027.

Mars is de vierde planeet vanaf de Zon en een van de makkelijkst herkenbare planeten aan de nachtelijke hemel: met het blote oog is het een heldere stip met een duidelijke oranjerode tint. Het is een rotsachtige, aardse (terrestrische) planeet met ongeveer de helft van de diameter van de aarde en een zwaartekracht aan het oppervlak van ongeveer 38% van de onze.

Waarom Mars rood is

De kleur komt van het oppervlak. Marsstof en gesteente bevatten veel ijzeroxide, in feite roest. Volgens NASA tillen winden fijn stof de lucht in, en daarom heeft de Marshemel overdag een karamelkleurige, roodbruine tint. Niet alles is rood: er zijn donkere basaltgebieden, en het gesteente onder het stof is vaak donkerder en grijzer. Zo kreeg Mars zijn bijnaam, de rode planeet.

Oppervlak, water en atmosfeer

Mars heeft een indrukwekkend landschap. Hier ligt Olympus Mons, de grootste bekende vulkaan van het zonnestelsel, ongeveer 22 km hoog, en Valles Marineris, een stelsel van canyons van zo'n 4.000 km lang. De polen zijn bedekt met bevroren water en kooldioxide.

De atmosfeer is zeer ijl en bestaat vooral uit kooldioxide. De druk aan het oppervlak is minder dan 1% van die op aarde en de gemiddelde temperatuur ligt rond −60 °C, met grote schommelingen tussen dag en nacht en door de seizoenen heen. De asHelling is ongeveer 25°, vergelijkbaar met die van de aarde, dus Mars heeft seizoenen, al duren die langer: een Marsjaar telt ongeveer 687 aardse dagen en een Marsdag (een sol) duurt ongeveer 24 uur en 39 minuten. Zie ook de aarde ter vergelijking.

Vloeibaar water is vandaag de dag niet stabiel op het oppervlak, maar orbiters en rovers hebben aanwijzingen gevonden voor oeroude rivieren, meren en delta's. Nu komt water voor als ijs aan de polen en onder de grond. Of er ooit leven op Mars is geweest, is nog altijd een open wetenschappelijke vraag: er is geen bevestigd bewijs voor leven gevonden, en de huidige missies zoeken naar sporen van vroegere bewoonbaarheid.

Mars heeft twee kleine, onregelmatig gevormde manen: Phobos en Deimos.

Oppositie: wanneer Mars het helderst is

Oppositie vindt plaats wanneer de aarde tussen de Zon en Mars door beweegt. Mars staat dan aan de hemel tegenover de Zon, komt op bij zonsondergang en is de hele nacht zichtbaar. Doordat de aarde op een binnenbaan sneller beweegt, haalt ze Mars ongeveer elke 26 maanden (circa 780 dagen) in.

Niet alle oppossities zijn gelijk. De baan van Mars is duidelijk elliptisch, dus de afstand bij oppositie varieert van ongeveer 56 tot ongeveer 100 miljoen kilometer. Bij de dichtstbijzijnde oppossities bereikt Mars een magnitude van ongeveer −2,9 en overtreft hij daarmee elke ster; van de planeten is alleen Venus steevast helderder, terwijl Jupiter vergelijkbaar is. De meest recente oppositie was in januari 2025 en de volgende wordt verwacht in februari 2027.

Kies om te kijken een donkere plek weg van lichtbronnen (zie hoe kijk je naar de sterrenhemel en lichtvervuiling). Mars twinkelt niet zoals sterren; hij schijnt met een rustiger oranje licht. Door een telescoop kun je rond een goede oppositie de poolkap en donkerdere vlekken op het oppervlak onderscheiden.

De retrograde lus van Mars

Rond oppositie lijkt Mars een tijdlang achteruit te driften tegen de achtergrond van de sterren, voordat hij zijn gewone beweging naar het oosten hervat. Dit is een optisch effect, geen echte omkering: wanneer de aarde de tragere Mars inhaalt, verschuift onze zichtlijn, zoals wanneer je op de snelweg een andere auto inhaalt. Deze schijnbare retrograde beweging duurt ongeveer twee tot drie maanden en herhaalt zich ongeveer elke 26 maanden. De werking wordt uitgelegd in het artikel over retrograde beweging. Hoe de astrologische traditie deze periode duidt, lees je apart in Mars retrograde en Mars in de astrologie; dat is een culturele traditie die los staat van de astronomie (zie astronomie en astrologie). Mars kan ook samen met andere planeten aan de hemel staan, zoals bij een planetenparade.

Missies naar Mars

Mars is na de aarde de meest verkende planeet. De eerste geslaagde voorbijvlucht was die van NASA's Mariner 4 in 1965. Viking 1 en Viking 2 landden in 1976 en waren de eerste langlevende Amerikaanse landers. Sojourner (1997) was de eerste rover op Mars. Spirit en Opportunity (2004) vonden mineraalsporen van oeroud water. Curiosity (2012) verkent de krater Gale en Perseverance (2021) werkt in de krater Jezero, waar monsters worden verzameld die in de toekomst naar de aarde moeten worden teruggebracht. Perseverance kwam aan met de kleine helikopter Ingenuity, de eerste gemotoriseerde vlucht op een andere planeet; de missie eindigde in 2024.

Het Europese ruimteagentschap ESA onderzoekt Mars sinds 2003 met de orbiter Mars Express en sinds 2016 met de ExoMars Trace Gas Orbiter, die sporengassen in de atmosfeer analyseert. Ook China was succesvol met Tianwen-1 en de rover Zhurong (2021). De gegevens van al deze missies verfijnen steeds het beeld van de geschiedenis van de planeet.

De belangstelling voor Mars is zowel wetenschappelijk als cultureel: van kijken met het blote oog tot geavanceerde robots op het oppervlak, Mars blijft een brug tussen de eeuwenoude nieuwsgierigheid van de mens naar de hemel en moderne ontdekkingen.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel