De hemel — astronomie

Lichtvervuiling en donkere luchten

Lichtvervuiling is overmatig of slecht gericht kunstlicht dat de nachtelijke hemel opheldert en zwakke sterren doet verdwijnen. Daarom zie je in een stad alleen de helderste objecten. Voor een echt donkere hemel reis je ver weg van grote steden; de Bortle-schaal met negen klassen laat zien hoe donker een plek is.

Wat is lichtvervuiling?

Lichtvervuiling is overmatig, onnodig of slecht gericht kunstlicht in de nacht. De bekendste vorm is skyglow (hemelgloed), de lichtkoepel boven dorpen en steden. Straatlantaarns, reclameborden en verlichting van gebouwen sturen een deel van het licht omhoog. Luchtmoleculen, vocht en stof verstrooien dat licht, waardoor de hele hemel een grijze of oranje tint krijgt.

De sterren zijn er nog steeds, maar zwakke sterren verdwijnen tegen de heldere achtergrond. Het oog kan een object alleen waarnemen als het genoeg afsteekt tegen de hemel erachter. Onder een donkere hemel kun je met het blote oog sterren zien tot ongeveer magnitude 6 (een helderheidsschaal waarop hogere getallen zwakkere objecten aanduiden). Midden in een grote stad blijven er over de hele hemel slechts enkele tientallen sterren zichtbaar.

Onderzoekers onderscheiden meestal meerdere componenten:

• skyglow: de algemene verheldering van de nachtelijke hemel;
• verblinding (glare): licht dat zo fel is dat het het zicht hindert;
• lichthinder (light trespass): licht dat valt waar je het niet wilt, bijvoorbeeld door een slaapkamerraam;
• lichtchaos (clutter): verwarrende, overmatige groepen lichtbronnen.

Een wereldatlas van de helderheid van de nachtelijke hemel, in 2016 gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances, schatte dat meer dan 80% van de wereldbevolking onder een door licht vervuilde hemel woont. In de Verenigde Staten en Europa ligt dat percentage boven de 99%. Uit hetzelfde onderzoek bleek dat meer dan een derde van de mensheid de Melkweg niet meer kan zien.

De Bortle-schaal

De Bortle-schaal is bedacht door amateurastronoom John Bortle en in 2001 gepubliceerd in het tijdschrift Sky & Telescope. De schaal telt negen klassen en beschrijft wat je daadwerkelijk kunt zien.

• Klasse 1: echt donkere hemel. De Melkweg geeft een merkbare gloed en het zodiakaallicht (een zwakke gloed langs de ecliptica) is duidelijk te zien.
• Klassen 2–3: landelijke hemel. De Melkweg is rijk aan details en je ziet veel zwakke sterren.
• Klasse 4: overgang van landelijk naar buitenwijk, met lichtkoepels zichtbaar aan de horizon.
• Klassen 5–6: hemel van een buitenwijk. De Melkweg is moeilijk te zien en bij klasse 6 alleen nog bij het zenit.
• Klasse 7: overgang van buitenwijk naar stad. De Melkweg is nauwelijks merkbaar.
• Klassen 8–9: stadshemel en binnenstadshemel. Meestal blijven alleen de Maan, planeten en de helderste sterren over.

De schaal is beschrijvend en bij benadering, geen precisie-instrument, maar ze is handig omdat iedereen zijn klasse kan inschatten door gewoon omhoog te kijken. Nauwkeurige metingen gebeuren met sky quality meters, die de helderheid van de hemel registreren.

Gevolgen voor natuur en waarnemen

Voor de astronomie is het effect direct. Zwakke sterrenstelsels, nevels en de sporen van meteorenzwermen gaan verloren tegen een heldere achtergrond. Zelfs een grote telescoop kan contrast dat al verloren is niet terugbrengen. Professionele sterrenwachten worden daarom ver van steden gebouwd, vaak op grote hoogte.

Lichtvervuiling heeft ook invloed op dieren in het wild. Wetenschappelijke studies beschrijven hoe kunstlicht insecten, trekvogels en pas uitgekomen zeeschildpadden, die zich op natuurlijk licht oriënteren, kan desoriënteren. Het kan ook het activiteitsritme van veel dieren veranderen. Onderzoek naar effecten op mensen loopt nog; de veiligste conclusie is simpelweg dat nachtverlichting een doordacht gebruik verdient. Heb je vragen over je gezondheid, raadpleeg dan een arts.

De goede boodschap is dat lichtvervuiling een van de meest omkeerbare vormen van vervuiling is: doe het licht uit of richt het beter, en het effect verdwijnt. Voorstanders van donkere luchten adviseren meestal:

• alleen licht geven waar het nodig is;
• afgeschermde armaturen die naar beneden schijnen;
• waar mogelijk een lagere helderheid;
• warmere kleuren met minder blauw licht, omdat blauw het sterkst verstrooit in de atmosfeer;
• lampen uitdoen of dimmen wanneer ze niet nodig zijn.

Een donkere plek vinden

Je hoeft niet naar een woestijn te reizen voor een goede hemel. Een paar praktische stappen helpen:

1. Verlaat de stad. Zelfs 30–60 kilometer (ongeveer 20–40 mijl) maakt een groot verschil, vooral als er een heuvel of berg tussen jou en de lichtgloed ligt.
2. Gebruik een lichtvervuilingskaart. Gratis online kaarten op basis van satellietgegevens laten zien waar de hemel het donkerst is.
3. Kies een vrije horizon. Een weide, heuveltop of bergpas ver van straatlantaarns en autolampen.
4. Let op de Maan. Een volle Maan verheldert de hele hemel. De beste nachten zijn rond nieuwe Maan (zie de Maan).
5. Geef je ogen tijd. Volledige donkeradaptatie duurt ongeveer 20–30 minuten. Gebruik een rood zaklampje, dat het nachtzicht behoudt, en vermijd schermen.
6. Check het weer. Heldere, droge lucht verbetert de doorzichtigheid.

DarkSky International (opgericht in 1988 als International Dark-Sky Association) erkent plekken met een nachtelijke hemel van hoge kwaliteit: parken, reservaten, toevluchtsoorden en gemeenschappen. Een donkere-hemelreservaat is meestal een groter beschermd gebied met een donkere kern en een omliggende zone waar de verlichting wordt beheerst. Zulke plekken bestaan overal ter wereld, en vaak dichter bij jou dan je denkt.

Zodra je onder een donkere hemel staat, probeer dan de Melkweg te vinden en lees meer tips in Hoe kijk je naar de hemel. De eerste nacht onder een echt donkere hemel is vaak onvergetelijk, omdat er veel meer sterren zijn dan je je had voorgesteld.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel