De hemel — astronomie

De Melkweg: ons sterrenstelsel aan de hemel

De Melkweg is het balkspiraalstelsel waarin wij leven, met honderden miljarden sterren. We zien hem als een flauwe band over de nachtelijke hemel, omdat we vanuit het binnenste naar zijn schijf kijken. Hij is het best te zien op een donkere plek met weinig maanlicht. De heldere kern in Boogschutter staat op zomernachten op het noordelijk halfrond het hoogst.

Wat de Melkweg is

De Melkweg is het sterrenstelsel waarin de Zon, de aarde en alle sterren liggen die je met het blote oog kunt zien. Astronomen rekenen hem tot de balkspiraalstelsels: een platte schijf met spiraalarmen en een staafvormige verdikking in het midden. Hij bevat honderden miljarden sterren, en de schijf is naar schatting ongeveer 100.000 lichtjaar breed. Een lichtjaar is de afstand die licht in één jaar aflegt.

De naam komt uit een oude traditie: het Griekse woord galaxias (van gala, “melk”) en het Latijnse Via Lactea (“melkweg”) verwijzen allebei naar het melkachtige uiterlijk van de band. In 1610 richtte Galileo Galilei een telescoop op de band en ontdekte dat die bestaat uit een enorm aantal zwakke sterren.

Het sterrenstelsel van binnenuit bekeken

Het zonnestelsel ligt niet in het centrum. Het bevindt zich in een kleine spiraalarm, de Orionarm (of Orionspoor), op ongeveer 26.000 lichtjaar van het centrum van de Melkweg. Dat is een veelgebruikte schatting die wordt verfijnd naarmate metingen beter worden.

Omdat we in een platte schijf zitten, zien we langs het vlak ontelbare verre sterren die over elkaar heen liggen. Ze vloeien samen tot een lichtgevende band die de hele hemel omcirkelt. Kijk je weg van het vlak, dan zijn er veel minder sterren en lijkt de hemel donkerder. De donkere banen en vlekken in de Melkweg zijn geen lege gaten: het zijn wolken van kosmisch stof en gas die het licht van de sterren erachter opslokken.

Elke afzonderlijke ster die je met het blote oog ziet, hoort bij onze eigen galactische buurt. De Gaia-missie van ESA heeft de posities en bewegingen van ruim een miljard sterren gemeten, waarmee astronomen een driedimensionale kaart van ons sterrenstelsel maken.

Het centrum van de Melkweg in Boogschutter

Het centrum van de Melkweg ligt in de richting van het sterrenbeeld Boogschutter, vlak bij de grens met Schorpioen. Dit is het helderste en breedste deel van de band, rijk aan sterwolken en donkere stofbanen. Het centrum zelf is door stof aan het zicht onttrokken in zichtbaar licht, maar wordt onderzocht met infrarood-, radio- en röntgenwaarnemingen.

In het hart van het sterrenstelsel zit een superzwaar zwart gat, Sagittarius A*, met een massa van ongeveer 4 miljoen Zonnen. In 2022 publiceerde de Event Horizon Telescope-samenwerking het eerste beeld ervan. Het zwarte gat zelf zie je niet met het blote oog; je ziet alleen het gloeiende gebied in dezelfde richting aan de hemel.

Boogschutter is een van de sterrenbeelden van de dierenriem, en Slangendrager ligt er vlakbij. Voor het grotere plaatje van hoe de hemel is ingedeeld, zie de 88 sterrenbeelden.

Donkere luchten en het waarneemseizoen

De Melkweg is een zwakke, uitgestrekte gloed en heeft dus een donkere hemel nodig. In steden verdwijnt hij door lichtvervuiling. De Bortle-schaal beschrijft hoe donker de hemel is, van 1 (uitstekend donkere hemel) tot 9 (hemel boven een binnenstad). Zoek voor een mooi zicht een plek van ongeveer Bortle 4 of donkerder: weg van dorpen en steden, in de bergen of op het platteland.

Praktische omstandigheden:

• Nieuwe maan of een kleine maan. Een heldere maan overstraalt de zwakke gloed. De week rond nieuwe maan is ideaal.
• Een heldere, droge nacht. Wolken, nevel en vocht verminderen het contrast.
• Aanpassing aan het donker. Geef je ogen ongeveer 20–30 minuten in het donker en kijk niet naar je telefoonscherm. Rood licht verstoort je nachtzicht minder.
• Seizoen. Op het noordelijk halfrond is de heldere kern het best te zien van laat in de lente tot vroeg in de herfst, vooral van juni tot augustus. In de winter zie je het zwakkere deel van de band door Cassiopeia, Perseus en Orion lopen. Op het zuidelijk halfrond staat de kern in hun wintermaanden hoog aan de hemel.
• Breedtegraad. Op gematigde noordelijke breedtes blijft de kern vrij laag in het zuiden, dus je hebt een vrije zuidelijke horizon nodig. Dichter bij de evenaar of in het zuiden komt hij veel hoger.

De zomerband loopt ook door de Zomerdriehoek, een handig oriëntatiepunt. Voor algemene tips, zie Hoe kijk je naar de hemel.

Fotograferen met een telefoon of camera

De Melkweg is makkelijker te fotograferen dan de meeste mensen denken, maar je hebt stabiliteit en een lange belichting nodig.

Met een telefoon:

• Zet hem op een statief of een stevige ondergrond.
• Gebruik de nachtmodus of, als die er is, een handmatige modus.
• Richt op ongeveer 10 tot 30 seconden belichting.
• Stel handmatig scherp op oneindig of op een veraf gelegen licht voordat je de nachtmodus inschakelt.
• Gebruik een timer of afstandsbediening zodat de telefoon niet trilt.

Met een camera:

• Een groothoeklens met hoge lichtsterkte (bijvoorbeeld f/2.8 of lichtsterker).
• Handmatige modus, iso meestal tussen 1600 en 6400, afhankelijk van de omstandigheden.
• Belichtingen van ongeveer 15 tot 25 seconden. Een bekende vuistregel is de “500-regel”: deel 500 door je brandpuntsafstand voor een bij benadering maximale belichtingstijd in seconden voordat sterren sporen gaan trekken. Het is een vuistregel, geen wet.
• Fotografeer in RAW om meer detail te behouden bij het bewerken.

Sterren bewegen over de hemel doordat de aarde draait, dus lange belichtingen geven lichtsporen. Daarom gebruiken serieuze astrofotografen volgmontering.

Kort samengevat

De Melkweg is onze dichtstbijzijnde ontmoeting met een heel sterrenstelsel. Als je de volgende keer een flauwe, melkachtige band boven een donkere horizon ziet, bedenk dan: je kijkt van binnenuit naar de schijf van het sterrenstelsel, vanuit een arm op ongeveer 26.000 lichtjaar van het centrum.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel