De hemel — astronomie

De 88 sterrenbeelden: een kaart van de hele hemel

Er zijn 88 officiële sterrenbeelden, en samen bedekken ze de hele hemel zonder gaten. De Internationale Astronomische Unie (IAU) nam de lijst in 1922 aan en de grenzen werden in 1930 gepubliceerd. Hydra is qua oppervlakte het grootste en Crux, het Zuiderkruis, het kleinste.

Hoeveel sterrenbeelden zijn er?

Er zijn 88 sterrenbeelden. Dat is het officiële aantal van de Internationale Astronomische Unie (IAU). Elk punt op de hemelbol hoort bij precies één sterrenbeeld, dus samen vormen ze een complete kaart van de hemel, een beetje zoals landen op een politieke kaart.

Het helpt om te begrijpen wat het woord in de wetenschap betekent. Een sterrenbeeld is tegenwoordig niet alleen een patroon van sterren, maar een gebied aan de hemel met nauwkeurig vastgelegde grenzen. Als astronomen zeggen dat een komeet “in de Leeuw” staat, bedoelen ze dat hij binnen dat stuk hemel ligt, niet per se vlak bij de sterren die de leeuw tekenen. De sterren van een sterrenbeeld staan meestal op heel verschillende afstanden van ons en hebben geen fysieke band met elkaar. Het patroon is slechts een kwestie van ons gezichtspunt.

Wie heeft ze vastgelegd?

De IAU werd opgericht in 1919. In 1922 nam ze de lijst van 88 sterrenbeelden aan, samen met afkortingen van drie letters, zoals Ori voor Orion. De Belgische astronoom Eugène Delporte tekende later de exacte grenzen, die in 1928 door de IAU werden goedgekeurd en in 1930 werden gepubliceerd. De grenzen volgen lijnen van hemelcoördinaten (rechte klimming en declinatie) voor een bepaald tijdperk. Daarom zien ze er op kaarten uit als hoekige, getrapte contouren in plaats van vloeiende bochten rond de figuren.

Oude en nieuwere sterrenbeelden

De meeste namen hebben een lange geschiedenis.

• De oude sterrenbeelden. De Griekse astronoom Claudius Ptolemaeus beschreef in de 2e eeuw n.Chr. in zijn Almagest 48 sterrenbeelden. Veel ervan, zoals Orion, de Grote Beer, Cassiopeia en Schorpioen, worden nog steeds gebruikt. Hun wortels gaan nog verder terug, naar Babylonische en Griekse tradities.
• Zuidelijke aanvullingen. De uiterste zuidelijke hemel is vanuit het Middellandse Zeegebied niet te zien, dus Ptolemaeus kon die niet volledig beschrijven. Aan het eind van de 16e eeuw deden Nederlandse zeevaarders waarnemingen op zuidelijke zeeën en introduceerden ze nieuwe figuren, veel met namen van dieren en instrumenten.
• De sterrenbeelden van Lacaille. In de jaren 1750 bracht de Franse astronoom Nicolas-Louis de Lacaille de zuidelijke hemel in kaart vanuit Zuid-Afrika en introduceerde hij 14 sterrenbeelden, veel met namen van wetenschappelijke instrumenten, zoals Fornax (Oven), Horologium (Slingeruurwerk) en Microscopium (Microscoop). Ook verdeelde hij het enorme oude schip Argo Navis in drieën: Carina, Puppis en Vela.
• Standaardisatie in de 20e eeuw. Aan het begin van de 20e eeuw toonden verschillende sterrenatlassen verschillende figuren en grenzen. Door één lijst van 88 aan te nemen kwam er een einde aan de verwarring en kregen astronomen overal ter wereld een gemeenschappelijke taal.

Sommige oude figuren hebben het niet gehaald. Argo Navis is het bekendste voorbeeld: het is geen sterrenbeeld meer, maar opgesplitst in drie.

Asterismen: patronen die geen sterrenbeelden zijn

Een asterisme (van het Griekse woord voor “groep sterren”) is een gemakkelijk herkenbaar sterrenpatroon dat geen officieel sterrenbeeld is. Asterismen kunnen deel uitmaken van één sterrenbeeld of er meerdere beslaan.

• De Grote Wagen (de Steelpan) is het beroemdste asterisme. Het bestaat uit zeven heldere sterren in de Grote Beer, een veel groter sterrenbeeld.
• De Zomerdriehoek verbindt heldere sterren uit drie verschillende sterrenbeelden: Lier, Arend en Zwaan.
• De Gordel van Orion is een rij van drie sterren van vergelijkbare helderheid in Orion.
• De Pleiaden zijn een open sterrenhoop in de Stier, vaak gezien als een klein, nevelig groepje sterren.

Het verschil is simpel: sterrenbeelden zijn officieel vastgelegde gebieden die de hele hemel bedekken, terwijl asterismen informele patronen zijn om je weg aan de hemel te vinden.

De grootste en de kleinste

Qua oppervlakte is Hydra, de waterslang, het grootste sterrenbeeld, met ongeveer 1.300 vierkante graden. Het strekt zich over een enorme afstand uit aan de zuidelijke hemel. Het kleinste is Crux, het Zuiderkruis, met ongeveer 68 vierkante graden. Hoe klein ook, het is een van de bekendste oriëntatiepunten van het zuidelijk halfrond en wordt al lang gebruikt om richting te bepalen. Lees meer in het artikel over het Zuiderkruis.

Sterrenbeelden en de dierenriem

Veel mensen maken voor het eerst kennis met sterrenbeelden via de dierenriem. De sterrenbeelden van de dierenriem zijn die waar de Zon in de loop van het jaar langs lijkt te trekken, en ze vormen maar een klein deel van de 88. Zie Sterrenbeelden van de dierenriem voor details. Het is goed om te onthouden dat astrologische tekens en astronomische sterrenbeelden niet hetzelfde zijn. Het verschil wordt uitgelegd in Waarom de tekens van de dierenriem niet overeenkomen met de sterrenbeelden en Het verschil tussen astronomie en astrologie.

Beginnen met ze vinden

De makkelijkste manier is te beginnen met één sterk oriëntatiepunt, zoals Orion in de winter of de Grote Wagen het hele jaar door op noordelijke breedtegraden, en van daaruit naar naburige figuren te hoppen. Een donkere plek weg van stadslicht en een paar minuten om je ogen te laten wennen maken een groot verschil. Praktische tips vind je in Hoe kijk je naar de sterrenhemel.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel