De hemel — astronomie
Dierenriemsterrenbeelden: wat er langs het pad van de Zon ligt
De ecliptica, het schijnbare jaarlijkse pad van de Zon, doorkruist volgens de grenzen van de Internationale Astronomische Unie (IAU) 13 sterrenbeelden: de 12 bekende plus Slangendrager. Ze verschillen sterk in grootte, omdat de grenzen hemelcoördinaten volgen en niet de vorm van de sterrenpatronen. Een sterrenbeeld is een gebied aan de hemel en dat is niet hetzelfde als een astrologisch teken.
In de loop van een jaar lijkt de Zon langs één lijn tegen de achtergrond van de sterren te bewegen, de ecliptica. De sterrenbeelden waar ze doorheen gaat, noemen we de dierenriemsterrenbeelden. Hier lees je welke dat zijn en waarom ze zo verschillen in grootte.
Sterrenbeelden als gebieden aan de hemel
Oude culturen zagen sterrenbeelden als figuren rond heldere sterren: helden, dieren, gereedschap. In de moderne sterrenkunde heeft het woord een preciezere betekenis: een gebied van de hemelbol met exacte grenzen. Elk punt aan de hemel hoort bij precies één sterrenbeeld, net zoals elke plek op een kaart bij één land hoort.
Dat maakt communicatie eenvoudig. Meldt een astronoom een komeet in de Leeuw of een nova in Boogschutter, dan weet iedereen welk stuk hemel bedoeld wordt. In totaal zijn er 88 van deze gebieden, zoals beschreven in 88 sterrenbeelden.
De grenzen van de IAU
De Internationale Astronomische Unie (IAU) is de organisatie die de namen en contouren van sterrenbeelden standaardiseert. De moderne grenzen zijn getekend door de Belgische astronoom Eugène Delporte en eind jaren twintig van de vorige eeuw door de IAU aangenomen. Ze volgen lijnen van rechte klimming en declinatie (de hemelse equivalenten van lengte- en breedtegraad). Daarom zien de contouren eruit als trappen van rechte stukjes in plaats van vloeiende bogen rond de sterfiguren.
Deze grenzen beslechten elke discussie over waar het ene sterrenbeeld eindigt en het volgende begint. De lijnfiguren zijn een hulpmiddel voor het oog; de officiële betekenis hoort bij het gebied.
Welke sterrenbeelden doorkruist de ecliptica?
Volgens de IAU-grenzen loopt de ecliptica door 13 sterrenbeelden. In de volgorde waarin de Zon ze tegenkomt, beginnend bij het punt van de maartequinox in Vissen:
- Vissen
- Ram
- Stier
- Tweelingen
- Kreeft
- Leeuw
- Maagd
- Weegschaal
- Schorpioen
- Slangendrager (Ophiuchus)
- Boogschutter
- Steenbok
- Waterman
Het dertiende, de Slangendrager (Ophiuchus), ligt tussen Schorpioen en Boogschutter. Het is een volwaardig sterrenbeeld, maar geen onderdeel van de traditionele twaalf tekens. Meer over deze populaire vraag vind je in Bestaat er een 13e sterrenbeeld?.
Ook de Maan en de planeten blijven dicht bij de ecliptica, omdat hun banen bijna in hetzelfde vlak liggen als die van de Aarde. Daarom zien we ze meestal voor deze sterrenbeelden. De baan van de Maan helt ongeveer 5° ten opzichte van de ecliptica, dus de Maan kan iets buiten de band komen.
Waarom de groottes verschillen
De dierenriemsterrenbeelden zijn verre van gelijk. De Maagd is een van de grootste sterrenbeelden van de hele hemel, terwijl Kreeft en Ram vrij klein en zwak zijn. Daar zijn twee hoofdredenen voor:
- Historische erfenis. De figuren zijn door verschillende culturen in verschillende tijden bedacht; niemand wilde de hemel in gelijke delen snijden.
- Grenzen op basis van coördinaten. De officiële gebieden zijn getekend om de hele hemel zonder gaten te bedekken, niet om even groot te zijn.
Daardoor brengt de Zon in elk sterrenbeeld een heel verschillende tijd door: ruim een maand in de Maagd, maar slechts ongeveer een week in Schorpioen. Dat volgt uit de geometrie van de grenzen en het tempo van de baan van de Aarde om de Zon.
Er is nog een effect. Door de precessie, de langzame tollende beweging van de aardas met een periode van ongeveer 26.000 jaar, verschuiven de data waarop de Zon een bepaald sterrenbeeld binnengaat langzaam door de eeuwen heen.
Een sterrenbeeld is geen teken
Hier zit het belangrijkste onderscheid. Een sterrenbeeld is een gebied aan de hemel, gemeten en vastgelegd door astronomen. Een dierenriemteken in de westerse astrologie is een gelijke verdeling van de ecliptica in stukken van 30°, geteld vanaf het punt van de maartequinox. De tekens dragen de namen van de sterrenbeelden omdat beide vele eeuwen geleden ongeveer samenvielen. Tegenwoordig komen ze niet meer overeen: het teken is een handige indeling van de jaarcirkel, terwijl het sterrenbeeld een echte groep sterren met ongelijke grenzen is.
Astrologie is een culturele traditie met een eigen logica en geen onderdeel van de sterrenkunde. Als iemand zegt “de Zon staat in de Leeuw”, helpt het dus om te vragen wat er bedoeld wordt: de positie tussen de sterren of de astrologische indeling. Meer lees je in Waarom de tekens niet samenvallen met de sterrenbeelden en Astronomie versus astrologie.
Beide manieren om naar de hemel te kijken hebben hun plek, zolang we ze uit elkaar houden. En het goede nieuws is dat de dierenriemsterrenbeelden met het blote oog te zien zijn: je hebt alleen een donkere hemel en een beetje geduld nodig.
Vragen en antwoorden
Door hoeveel sterrenbeelden loopt de ecliptica?
Volgens de grenzen van de Internationale Astronomische Unie doorkruist de ecliptica 13 sterrenbeelden: de twaalf bekende plus Slangendrager (Ophiuchus).
Waarom zijn de dierenriemsterrenbeelden verschillend van grootte?
De figuren komen uit verschillende culturen en de officiële grenzen volgen hemelcoördinaten en bedekken de hele hemel, zonder te streven naar gelijke oppervlakten.
Wie bepaalt waar de grenzen van sterrenbeelden liggen?
De Internationale Astronomische Unie (IAU). De moderne grenzen zijn getekend door Eugène Delporte en eind jaren twintig aangenomen.
Zijn een sterrenbeeld en een dierenriemteken hetzelfde?
Nee. Een sterrenbeeld is een gebied aan de hemel met astronomische grenzen, terwijl een astrologisch teken een conventionele verdeling van de ecliptica in stukken van 30° is.
Gerelateerde artikelen
Slangendrager: het sterrenbeeld dat geen dierenriemteken isDe 88 sterrenbeelden: een kaart van de hele hemelWaarom de dierenriemtekens niet samenvallen met de sterrenbeeldenDe ecliptica: het pad van de Zon langs de hemelBestaat er een 13e sterrenbeeld in de dierenriem?Precessie: de langzame wiebeling van de aardasWat is het verschil tussen astronomie en astrologie?Bronnen
Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel