De hemel — astronomie

Het Zuiderkruis: gids van de zuidelijke sterrenhemel

Het Zuiderkruis (Latijn: Crux) is het kleinste van de 88 IAU-sterrenbeelden en is het best te zien vanaf het zuidelijk halfrond. Verleng de lange as ongeveer vier en een halve keer de lengte ervan en je komt in de buurt van de zuidelijke hemelpool, die je de richting van het ware zuiden wijst.

Het kleinste van de 88 sterrenbeelden

Het Zuiderkruis, in het Latijn Crux, is klein maar onmiskenbaar. De Internationale Astronomische Unie (IAU) verdeelt de hemel in 88 sterrenbeelden, en Crux is daarvan het kleinste qua oppervlakte. De vier heldere sterren vormen een compacte vlieger- of kruisvorm die gemakkelijk te herkennen is.

De belangrijkste sterren hebben Griekse letters als naam:

• Acrux (Alpha Crucis) is de onderste ster en wijst naar het zuiden. Het is een meervoudige ster, en zelfs een kleine telescoop splitst haar in minstens twee componenten.
• Mimosa (Beta Crucis) is een zeer heldere ster aan het linkereinde van de dwarsbalk, gezien vanaf het zuidelijk halfrond.
• Gacrux (Gamma Crucis) is de bovenste ster. Het is een rode reus, en haar oranjerode tint is met het blote oog te zien.
• Delta Crucis is de zwakkere ster aan het andere uiteinde van de dwarsbalk.

Er is ook een zwakkere vijfde ster (Epsilon), maar die heb je niet nodig om het sterrenbeeld te herkennen.

In de oudheid was dit deel van de hemel zichtbaar vanaf noordelijkere breedtegraden. Door het langzame tollen van de aardas (precessie) is het geleidelijk naar het zuiden verschoven aan de hemel van het noordelijk halfrond. Tegenwoordig blijft Crux voor het grootste deel van Europa en Noord-Amerika onder de horizon.

Wijzen naar de zuidelijke hemelpool

Het noordelijk halfrond heeft een vrij heldere Poolster vlak bij de noordelijke hemelpool. Het zuiden heeft niets vergelijkbaars. Het punt bij de zuidelijke hemelpool ligt in het sterrenbeeld Octans (Octant) en wordt alleen door zwakke sterren gemarkeerd. Daarom gebruiken waarnemers in het zuiden het Zuiderkruis als gids.

De methode is eenvoudig:

1. Zoek het Zuiderkruis en bepaal de lange as, van Gacrux naar Acrux.
2. Verleng die lijn voorbij Acrux met ongeveer vier en een halve keer de lengte van het kruis.
3. Het punt dat je bereikt, ligt dicht bij de zuidelijke hemelpool.
4. Trek vanuit dat punt in gedachten een verticale lijn recht omlaag naar de horizon. Waar die de horizon raakt, ligt ongeveer het zuiden.

Je kunt het controleren met twee heldere sterren in de buurt, in het sterrenbeeld Centaurus (Centaur), vaak de Wijzers genoemd: Alpha en Beta Centauri. Stel je het midden van de lijn tussen die twee voor en trek daar een loodlijn vanaf. Die lijn leidt ook naar het kruis en het gebied van de pool. Alpha Centauri maakt deel uit van het dichtstbijzijnde sterrenstelsel bij de Zon, op ongeveer 4,4 lichtjaar afstand.

Deze techniek is slechts bij benadering. Voor serieuze navigatie gebruikt men een kompas en echte instrumenten. De sterrenhemel is een mooie aanvulling en een fijne vaardigheid om te oefenen.

Pas op voor het Valse Kruis

Beginners verwarren het Zuiderkruis vaak met een asterisme dat het Valse Kruis heet, gevormd door sterren in de sterrenbeelden Carina (Kiel) en Vela (Zeilen). Het is iets groter maar zwakker, en er staan geen heldere wijzersterren naast. Het echte kruis staat bovendien naast een donkere vlek, die hieronder wordt beschreven.

Het Zuiderkruis op vlaggen

Omdat het zo herkenbaar is, staat het Zuiderkruis op de vlaggen van verschillende landen en gebieden op het zuidelijk halfrond, waaronder Australië, Nieuw-Zeeland, Brazilië, Papoea-Nieuw-Guinea en Samoa. Op de Braziliaanse vlag stellen de sterren de hemel boven Rio de Janeiro op een bepaalde datum voor, en het Zuiderkruis is daar een van. Zo is een astronomisch sterrenbeeld een symbool van nationale identiteit geworden.

Wat er nog meer aan de zuidelijke hemel staat

Het gebied rond Crux zit vol bezienswaardigheden:

• De Kolenzak (Coalsack) is een donkere nevel, een wolk van gas en stof die het licht van sterren erachter tegenhoudt. Met het blote oog is hij te zien als een donkere vlek tegen de Melkweg.
• De Juwelendoos (NGC 4755) is een heldere open sterrenhoop vlak bij Beta Crucis. In een verrekijker of kleine telescoop fonkelen de sterren in verschillende kleuren.
• Omega Centauri is de grootste bolvormige sterrenhoop die vanaf het zuidelijk halfrond met het blote oog te zien is.
• De Magelhaense Wolken zijn twee onregelmatige begeleidende sterrenstelsels van de Melkweg, zichtbaar als zwakke, vage vlekken.
• De Carinanevel is een enorme wolk van gloeiend gas waarin nieuwe sterren worden geboren.
• Het centrum van ons Melkwegstelsel ligt in de richting van Boogschutter en Schorpioen, die op winteravonden op het zuidelijk halfrond hoog boven je hoofd staan.

Zoek om ze te zien een donkere plek met weinig lichtvervuiling en geef je ogen ongeveer twintig minuten om te wennen. Meer tips vind je in hoe je naar de sterrenhemel kijkt.

Wanneer en waar kijken

Het kruis is het makkelijkst waar te nemen vanaf het zuidelijk halfrond. In het grootste deel van Australië, Nieuw-Zeeland, zuidelijk Afrika en Zuid-Amerika staat het op bepaalde tijden van het jaar hoog aan de hemel, en vanuit het uiterste zuiden gaat het bijna nooit onder. Dichter bij de evenaar staat het lager, en vanaf de gematigde breedtegraden van het noorden komt het helemaal niet op. Voor exacte tijden gebruik je een planetariumprogramma of sterrenhemel-app, ingesteld op jouw locatie en datum.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel