De hemel — astronomie

De Pleiaden: de Zeven Zusters

De Pleiaden (Messier 45, of M45) zijn een jonge open sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier, op ongeveer 440 lichtjaar afstand. De meeste mensen zien met het blote oog 6 of 7 sterren, terwijl de hoop er zo'n duizend telt. Daarom heet hij ook wel de Zeven Zusters.

Een open sterrenhoop in de Stier

De Pleiaden, in de catalogus van Charles Messier vermeld als Messier 45 (M45), zijn een van de dichtstbijzijnde en helderste sterrenhopen vanaf de aarde. Ze liggen in het sterrenbeeld Stier (zie Stier, het sterrenbeeld uit de dierenriem) op ongeveer 440 lichtjaar afstand. Een open sterrenhoop is een losse groep sterren die samen uit dezelfde wolk van gas en stof is geboren en nog steeds als een los verbonden familie door de ruimte reist.

De sterrenhoop is naar kosmische maatstaven jong. De leeftijd wordt geschat op ongeveer 100 miljoen jaar, terwijl de Zon zo'n 4,6 miljard jaar oud is. De helderste leden zijn hete blauwe sterren, die de hoop zijn koele, blauwachtige gloed geven.

Er zijn ongeveer duizend sterren in de groep, maar ze zitten samengepakt in een klein stukje hemel van circa 2° breed, ongeveer vier keer de breedte van de volle Maan. Na verloop van tijd zullen de sterren uit elkaar drijven. Open sterrenhopen zijn niet blijvend en lossen meestal binnen enkele honderden miljoenen jaren op.

Het stof rond de sterren

Op foto's met lange belichtingstijd zie je een blauwe nevel rond de helderste sterren. Dit is een reflectienevel: een stofwolk die niet zelf schijnt, maar het licht van sterren in de buurt weerkaatst. Lange tijd dacht men dat het restmateriaal was van de geboorte van de sterrenhoop. Recenter onderzoek wijst erop dat de wolk waarschijnlijk een toevallige ontmoeting is: een stofwolk waar de sterrenhoop doorheen trekt op zijn reis door het Melkwegstelsel.

Hoeveel sterren kun je zien?

De sterrenhoop heeft de bijnaam de Zeven Zusters, maar wat je ziet hangt af van je ogen en de hemel. Onder goede omstandigheden onderscheiden de meeste mensen 6 of 7 sterren, en waarnemers onder zeer donkere luchten zien er soms nog een paar meer. In een stad zie je misschien maar 3 of 4 sterren, of alleen een vage veeg.

De helderste sterren dragen namen uit de Griekse mythologie: Alcyone, Atlas, Electra, Maia, Merope, Taygete, Pleione, Celaeno en Sterope. Dat zijn negen sterren met een naam: de ouders Atlas en Pleione plus hun dochters.

Om de sterrenhoop te vinden, volg je de lijn van de Gordel van Orion (zie Orion) omhoog langs de oranje ster Aldebaran, het oog van de Stier, en ga je nog ongeveer even ver door. Je komt dan bij een compact groepje sterren. Aldebaran maakt geen deel uit van de sterrenhoop: hij staat veel dichterbij en staat toevallig in dezelfde zichtlijn. Mensen verwarren de Pleiaden vaak met een piepkleine Kleine Beer vanwege de compacte, kopvormige vorm van de hoop.

Vanaf het noordelijk halfrond zie je de sterrenhoop het best op avonden van de herfst tot het vroege voorjaar. Algemene tips vind je in hoe kijk je naar de sterrenhemel.

De Pleiaden in mythen over de hele wereld

De Pleiaden behoren tot de meest genoemde objecten aan de nachthemel, waarschijnlijk omdat ze makkelijk te herkennen zijn en op een bepaalde tijd van het jaar verschijnen.

• Griekenland. In de Griekse mythologie zijn ze de zeven dochters van de Titaan Atlas en de zeenimf Pleione. De dichter Hesiodos koppelt in Werken en Dagen hun opkomst en ondergang aan werkzaamheden op het land.
• Bulgarije. In de volkstraditie is de sterrenhoop de Kvachka, een moederkip met haar kuikens, een knipoog naar de dichte groep kleine sterren.
• Japan. De sterrenhoop heet Subaru, wat “bij elkaar gebracht” betekent. De Japanse autofabrikant ontleende hieraan zijn naam, en het logo toont zes sterren.
• Nieuw-Zeeland. Voor de Maori zijn de Pleiaden Matariki, en hun terugkeer aan de winterhemel markeert het begin van een nieuw jaar.
• Hawaï. Ze staan bekend als Makali‘i.
• Australië. In veel verhalen van de Aboriginals zijn ze een groep zussen die over de hemel wordt achternagezeten.

Dit zijn cultuurverhalen, geen wetenschappelijke beweringen. Het mooie ervan is dat mensen op verschillende continenten naar dezelfde sterren keken en vergelijkbare beelden zagen: een familie, een kudde, een samenkomst.

Waarnemen met een verrekijker

De Pleiaden zijn een van de beste doelen voor een verrekijker. Omdat de sterrenhoop zo'n 2° beslaat, hakt een telescoop met sterke vergroting het beeld vaak in stukken, terwijl een verrekijker het hele tafereel in beeld brengt. Gangbare verrekijkers zoals 7×50 of 10×50 laten tientallen sterren zien, gerangschikt in kettingen en bogen, waarbij de helderste blauwwit schitteren.

Tips:

1. Ga weg van fel licht en geef je ogen 10 tot 15 minuten om aan het donker te wennen.
2. Steun je ellebogen of gebruik een statief om het beeld stabiel te houden.
3. Kijk een beetje naast de sterrenhoop. Met zijdelings kijken zie je zwakke sterren beter.
4. Verwacht niet de blauwe nevel van de foto's. Die is te zwak voor een verrekijker.

Als je twijfelt wat je moet kopen, lees dan verrekijker of telescoop.

Waarom wetenschappers ze bestuderen

Omdat de sterrenhoop dichtbij en rijk aan sterren is, gebruiken astronomen de Pleiaden als maatstaf. Sterren in een sterrenhoop hebben bijna dezelfde leeftijd en samenstelling, dus door ze te vergelijken kun je theorieën over de evolutie van sterren toetsen. De precieze afstand tot de sterrenhoop was lange tijd onderwerp van een wetenschappelijk debat tussen verschillende meetmethoden, en nieuwere astrometrische gegevens hebben geholpen dit op te lossen. De Pleiaden zijn dus zowel een prachtig avondbeeld als een belangrijk laboratorium voor de wetenschap.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel