De hemel — astronomie

Orion: de jager van de winterhemel

Orion herken je makkelijk aan drie heldere sterren in een korte, rechte rij: zijn gordel. Eromheen vind je roodachtige Betelgeuze, blauwwitte Rigel en de Orionnevel (M42), een wolk waarin sterren ontstaan en die met het blote oog zichtbaar is als een vage vlek in het zwaard van de jager.

Orion is een van de bekendste sterrenbeelden en vaak het eerste dat mensen leren vinden. Het is een van de 88 sterrenbeelden die officieel erkend zijn door de Internationale Astronomische Unie (IAU) en het bevat enkele van de mooiste bezienswaardigheden die je met het blote oog of een kleine verrekijker kunt zien.

Zo herken je Orion

Het beste beginpunt is de gordel: drie sterren op een rechte lijn, bijna even ver van elkaar en ongeveer even helder. Eromheen kun je een vorm volgen als een zandloper of een grote, enigszins onregelmatige rechthoek.

Op het noordelijk halfrond is Orion het best te zien op winteravonden. Hij komt op in het oosten, klimt naar het zuiden en gaat onder in het westen. Het sterrenbeeld staat vlak bij de hemelequator en is daarom vanaf beide halfronden te zien. Het verschil is de oriëntatie: vanuit het zuiden lijkt de figuur ondersteboven te staan ten opzichte van het beeld dat waarnemers in het noorden kennen.

De gordel werkt ook als wijzer. Als je de lijn naar beneden en naar links verlengt (naar het zuidoosten op noordelijke winteravonden), kom je uit bij Sirius, de helderste ster aan de nachthemel; zie Sirius. In tegenovergestelde richting ligt het roodachtige Aldebaran in de Stier. Algemene tips voor waarnemen vind je in Hoe kijk je naar de hemel.

De gordel en het zwaard

De drie gordelsterren heten Alnitak, Alnilam en Mintaka. Het zijn alle drie hete, blauwwitte sterren, veel groter en helderder dan de Zon. Ze vormen alleen vanuit ons gezichtspunt een nette rij; in de ruimte staan ze op verschillende afstanden van ons en liggen ze niet als buren op een rechte lijn.

Mintaka, de meest westelijke gordelster, staat bijna precies op de hemelequator. Daarom komt de gordel van Orion bijna precies in het oosten op en gaat hij bijna precies in het westen onder, een handig natuurlijk kompas.

Onder de gordel hangt een zwakkere verticale lijn van sterren en lichtende vlekjes: het zwaard. Kijk goed naar het midden ervan en je ziet dat het niet helemaal een ster is, maar een klein, vaag gloeiend plekje. Het is het bekendste object in het sterrenbeeld.

De Orionnevel

De Orionnevel, ook M42 genoemd (het nummer in de catalogus van Charles Messier), is een wolk van gas en stof waarin nieuwe sterren worden geboren. Hij ligt op ongeveer 1.300 lichtjaar afstand en is daarmee een van de dichtstbijzijnde grote gebieden waar sterren ontstaan. Een lichtjaar is de afstand die licht in één jaar aflegt.

Met het blote oog ziet M42 eruit als een vage, wazige ster. Zelfs een kleine verrekijker toont de nevelige gloed, en een kleine telescoop laat de groep jonge sterren in het hart zien: het Trapezium (een compacte groep van vier hoofdsterren). De intense straling van deze jonge, hete sterren laat het omringende gas oplichten.

De nevel is onderzocht met ruimtetelescopen, waaronder Hubble en James Webb. Beelden van NASA en ESA tonen filamenten van gas en stof en pasgeboren sterren in verbluffend detail. Zwakkere buren in het sterrenbeeld, zoals de Paardenkopnevel en de Vlamnevel, zijn veel moeilijker te zien en vragen om donkere luchten en geschikte apparatuur; onze gids Verrekijker of telescoop helpt je kiezen.

Betelgeuze en Rigel

Twee van de helderste sterren van Orion markeren tegenoverliggende hoeken van de figuur. Betelgeuze staat in de bovenste hoek, links gezien vanaf het noordelijk halfrond, en heeft een duidelijke roodoranje kleur. Rigel markeert de onderste hoek aan de andere kant en is blauwwit.

Betelgeuze is een rode superreus: een enorme, voor sterrenbegrippen koele en oude ster waarvan de helderheid in de loop van de tijd verandert. Eind 2019 en begin 2020 werd hij ongewoon sterk zwakker, een gebeurtenis die de Great Dimming (de “grote verduistering”) werd genoemd. Astronomen brengen dit in verband met een wolk stoffig materiaal die werd uitgestoten en tijdelijk een deel van het licht van de ster blokkeerde. Astronomen verwachten dat Betelgeuze ooit als supernova zal eindigen, maar het precieze moment is niet te voorspellen en ligt hoogstwaarschijnlijk ver in de toekomst. Meer in Betelgeuze.

Rigel is een blauwe superreus, erg heet en helder. Hij staat verder van ons af, maar schittert toch fel omdat hij enorm veel energie uitstraalt. Het kleurcontrast tussen de twee sterren weerspiegelt hun temperatuur: koelere sterren zien er roodachtig uit, hetere blauwwit.

De mythe van Orion

Dit is de culturele kant van het verhaal, geen astronomie. In de oud-Griekse mythologie is Orion een machtige jager. De verhalen verschillen: in een bekende versie wordt hij gedood door een schorpioen, en daarom staan de twee nooit samen aan de hemel. Als het sterrenbeeld Schorpioen opkomt, gaat Orion onder. In veel culturen over de hele wereld zien mensen jagers, krijgers en andere figuren in deze groep sterren, simpelweg omdat de heldere sterren van Orion moeilijk te missen zijn.

Mythen zijn mooie gidsen voor de verbeelding, maar het zijn geen wetenschappelijke feiten. De sterren van Orion hebben in werkelijkheid niets met elkaar te maken: hun verschillende afstanden laten zien dat de figuur slechts een patroon is, geprojecteerd op onze hemel. Dat maakt kijken ernaar zo boeiend: we zien een vertrouwde vorm, terwijl het heelal veel dieper is dan het lijkt.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel