De hemel — astronomie

Betelgeuze: de rode superreus in Orion

Betelgeuze is een rode superreus in het sterrenbeeld Orion en zal ooit als supernova exploderen. Astronomen verwachten dat dat naar menselijke maatstaven nog lang duurt: de gangbare schatting is binnen ongeveer 100.000 jaar. De Great Dimming van 2019–2020 wordt grotendeels verklaard door een stofwolk, niet door een naderende explosie. De ster staat veel te ver weg om een gevaar voor de aarde te vormen.

Wat is een rode superreus?

Betelgeuze (alfa Orionis) is een van de bekendste sterren van de winterhemel. Ze markeert de schouder van de jager in het sterrenbeeld Orion en is gemakkelijk te herkennen aan haar oranjerode kleur, die contrasteert met het blauwwitte Rigel aan de andere kant van de figuur.

Een rode superreus is een zware ster in een laat stadium van haar leven. Nadat de waterstof in de kern is opgebruikt, zwelt de ster enorm op, terwijl haar oppervlak afkoelt en roodachtig wordt. Betelgeuze is gigantisch: afhankelijk van de schatting is haar straal enkele honderden keren zo groot als die van de Zon. Als je haar op de plek van de Zon zou zetten, zou haar oppervlak ruim voorbij de baan van de aarde reiken, waarschijnlijk zelfs voorbij Mars. Haar massa wordt geschat op ongeveer 15–20 zonsmassa’s en haar leeftijd op slechts ongeveer 8–10 miljoen jaar, tegen circa 4,6 miljard jaar voor de Zon. Zware sterren verbranden hun brandstof snel.

De afstand tot Betelgeuze is niet met perfecte nauwkeurigheid bekend. Schattingen lopen uiteen van ongeveer 550 tot 700 lichtjaar, waardoor ook haar precieze grootte onzeker is. De ster is veranderlijk: haar helderheid varieert in verschillende cycli, waarvan de duidelijkste ongeveer een jaar duurt en een langere ongeveer zes jaar. Dat is normaal voor een ster in dit stadium.

De Great Dimming

In de tweede helft van 2019 en begin 2020 merkten waarnemers iets bijzonders op: Betelgeuze verloor een groot deel van haar helderheid en werd zwakker dan ze in tientallen jaren van waarnemingen was geweest. Zelfs met het blote oog zag Orion er anders uit. Deze gebeurtenis staat bekend als de Great Dimming (“grote verduistering”).

Natuurlijk vroegen mensen zich af of dit een teken van een naderende explosie was. Waarnemingen met de Hubble-ruimtetelescoop, telescopen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht en andere instrumenten wezen op een gewonere verklaring. Volgens gepubliceerde studies stootte de ster een grote hoeveelheid materiaal af vanaf haar oppervlak. Toen dit gas wegtrok en afkoelde, vormde het een stofwolk die een deel van het sterlicht in onze richting tegenhield. Ook een koelere plek op het oppervlak speelde een rol. Na 2020 keerde de ster terug naar haar gebruikelijke patroon van schommelingen.

Deze episode is waardevol voor de wetenschap, omdat astronomen in detail konden volgen hoe een superreus massa verliest. Zo verrijken zulke sterren de ruimte met zwaardere elementen.

Wordt ze een supernova, en wanneer?

Ja. Verwacht wordt dat Betelgeuze haar leven eindigt als type II-supernova, de explosie van een zware ster. Wanneer de kernbrandstof in de kern opraakt, stort de kern in en worden de buitenlagen weggeblazen. Een neutronenster is het meest waarschijnlijke overblijfsel, al is een zwart gat niet helemaal uitgesloten.

Het antwoord op “wanneer” is: dat weten we niet precies. Astronomen denken dat de ster helium verbrandt in haar kern en dat de explosie waarschijnlijk nog tienduizenden jaren op zich laat wachten; schattingen liggen vaak binnen ongeveer 100.000 jaar. Op de tijdschaal van sterren is dat binnenkort, maar op menselijke schaal niet. De verduistering van 2019–2020 was geen waarschuwingsteken voor een naderend einde. Niemand kan de dag aanwijzen.

Als het gebeurt, merken we dat op twee manieren. Ten eerste zouden neutrinodetectoren een uitbarsting van deeltjes moeten registreren voordat het licht zichtbaar wordt. Ten tweede wordt de supernova heel helder, wekenlang zelfs overdag zichtbaar, en daarna dooft ze geleidelijk. Zodra ze is uitgedoofd, ziet Orion er anders uit, zonder de ster die nu de schouder van de jager markeert. Ter vergelijking tussen oriëntatiepunten aan de hemel: Sirius is de helderste ster aan de nachthemel, terwijl Betelgeuze tot de helderste behoort maar in helderheid varieert.

Is het veilig voor de aarde?

Ja. Betelgeuze staat honderden lichtjaren weg, terwijl gevaarlijke afstanden voor een supernova in de orde van tientallen lichtjaren liggen. De explosie zal onze planeet, haar atmosfeer of mensen geen kwaad doen. Er komen geen weersveranderingen en geen gevaarlijke straling. De enige gevolgen zijn een zeldzaam en prachtig schouwspel en een schat aan nieuwe wetenschappelijke gegevens.

Betelgeuze is ook een mooie opstap naar de sterrenhemel: ze staat in Orion, een van de 88 sterrenbeelden die door de Internationale Astronomische Unie (IAU) zijn erkend. Je ziet haar op winteravonden, en als je haar eenmaal hebt gevonden, weet je hoe een ster in een laat levensstadium eruitziet. Als ze er wat zwakker of helderder uitziet dan de vorige keer, is dat hoogstwaarschijnlijk gewone variatie en geen teken van iets bijzonders.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel