De hemel — astronomie
Meteoorregens: een kalender van vallende sterren
Een vallende ster is een meteoor: de lichtstreep die ontstaat wanneer een klein korreltje of steentje ruimtepuin in de dampkring van de aarde opwarmt en verdampt. Een meteoorregen ontstaat wanneer de aarde door een spoor van puin trekt dat een komeet of asteroïde heeft achtergelaten. De bekendste zijn de Quadrantiden (januari), Lyriden (april), Perseïden (augustus), Orioniden (oktober), Leoniden (november) en Geminiden (december).
Wat een vallende ster echt is
Vallende sterren hebben niets met sterren te maken. Sterren zijn verre zonnen, terwijl de heldere streep die over de hemel flitst een meteoor is: een lichtverschijnsel dat ontstaat wanneer een klein stukje ruimtemateriaal met zeer hoge snelheid de dampkring van de aarde binnenkomt.
Drie vergelijkbare termen worden vaak door elkaar gehaald:
- Een meteoroïde is het kleine object zelf zolang het nog in de ruimte is, van een stofkorrel tot een rotsblok. De meeste die achter gewone vallende sterren zitten, zijn ongeveer zo groot als een zandkorrel.
- Een meteoor is de lichtstreep die we zien wanneer de meteoroïde de dampkring raakt.
- Een meteoriet is een stuk dat de reis overleeft en op het aardoppervlak terechtkomt.
Meteoroïden raken de dampkring met tientallen kilometers per seconde; NASA noemt een bereik van ongeveer 11 tot 72 km/s. Bij die snelheden is de gloed geen gewone verbranding. Het object perst de lucht voor zich samen en verhit die, en het eigen materiaal verdampt en gaat gloeien. Dit gebeurt op een hoogte van ongeveer honderd kilometer, ver boven de wolken.
Kometen als bron
De meeste grote meteoorregens hebben een verband met kometen. Wanneer een komeet de Zon nadert, verdampt haar ijs en komen er stof en kleine deeltjes vrij. Die blijven langs de baan van de komeet en spreiden zich geleidelijk uit tot een stroom puin langs de hele baan.
Wanneer de aarde tijdens haar jaarlijkse reis rond de Zon zo'n stroom kruist, komen de deeltjes onze dampkring binnen en zien we een meteoorregen. Daarom keren meteoorregens elk jaar rond dezelfde data terug: de aarde bereikt op hetzelfde moment hetzelfde punt van haar baan.
Niet elke meteoorregen komt van een komeet. De Geminiden worden bijvoorbeeld in verband gebracht met 3200 Phaethon, die als asteroïde wordt ingedeeld. Ook de Quadrantiden zijn gekoppeld aan een klein object dat geen typische actieve komeet is. De grens tussen kometen en asteroïden is vager dan men ooit dacht.
Radiant en piek
Als je de banen van de meteoren van een regen achterwaarts volgt, lijken ze uit één klein gebied van de hemel te komen, de radiant. Dat is een perspectiefeffect: de deeltjes bewegen langs bijna evenwijdige banen, net zoals spoorrails in de verte naar elkaar toe lijken te lopen. Meteoorregens zijn genoemd naar het sterrenbeeld waarin de radiant ligt: Perseïden (Perseus), Geminiden (Tweelingen), Leoniden (Leeuw).
Je hoeft niet recht naar de radiant te kijken. Meteoren kunnen overal aan de hemel verschijnen, en hun sporen zijn vaak langer op enige afstand van de radiant.
De piek is het moment waarop de meteoorregen het actiefst is. Die wordt vaak aangeduid met de ZHR (zenithal hourly rate), het theoretische aantal meteoren per uur onder een volkomen donkere hemel met de radiant in het zenit. In de praktijk zie je er minder, door lichtvervuiling, wolken, een lage radiant en maanlicht. De exacte pieken verschuiven van jaar tot jaar met ongeveer een dag, dus raadpleeg een actuele kalender, zoals die van de International Meteor Organization (IMO).
De belangrijkste meteoorregens door het jaar
De data gelden bij benadering voor een gewoon jaar:
- Quadrantiden: begin januari (rond 3–4 januari). Een korte maar intense piek.
- Lyriden: rond 22 april, verbonden met komeet Thatcher.
- Eta-Aquariden: rond 5–6 mei. Puin van de komeet van Halley; beter te zien vanaf zuidelijke breedtegraden.
- Perseïden: rond 12–13 augustus. Een van de populairste meteoorregens op het noordelijk halfrond, met deeltjes van komeet Swift-Tuttle. Zie de Perseïden.
- Draconiden: rond 8–9 oktober, verbonden met komeet Giacobini-Zinner; de activiteit verschilt sterk per jaar.
- Orioniden: rond 21 oktober. Ook van de komeet van Halley; de radiant ligt bij Orion.
- Tauriden: oktober tot november. Langzame meteoren, vaak met heldere vuurbollen; verbonden met komeet Encke.
- Leoniden: rond 17–18 november, van komeet Tempel-Tuttle; in sommige jaren in het verleden veroorzaakten ze echte meteorenstormen.
- Geminiden: rond 13–14 december. Vaak de rijkste meteoorregen van het jaar. Zie de Geminiden.
- Ursiden: rond 22 december, verbonden met komeet Tuttle.
Daarnaast zijn er sporadische meteoren, die bij geen enkele meteoorregen horen. Zelfs op een gewone donkere nacht kun je er een paar per uur zien.
Tips om te kijken
- Zoek de duisternis op. Ga weg van straatlantaarns. Lichtvervuiling is de grootste hindernis.
- Controleer de Maan. Een heldere Maan overstraalt zwakke meteoren. Kijk naar de maanfasen en kies zo mogelijk een nacht met een dunne maansikkel of nieuwe Maan.
- Heb geduld. Je ogen hebben ongeveer 20–30 minuten nodig om aan het donker te wennen. Vermijd het scherm van je telefoon of gebruik een gedimde rode modus.
- Ga liggen en kijk breed. Een ligstoel of deken is beter dan een uur staan. Je hebt geen telescoop of verrekijker nodig; die verkleinen je blikveld. Je ogen zijn het beste instrument.
- Let op het uur. Het aantal meteoren neemt meestal toe na middernacht, wanneer jouw kant van de aarde vooruit kijkt in haar baan rond de Zon. De uren voor zonsopgang zijn vaak de beste.
- Kleed je warm, ook in de zomer, en neem iets warms te drinken mee.
Meer over de voorbereiding vind je in Hoe kijk je naar de hemel. Op een heldere nacht zie je misschien zelfs de Melkweg als achtergrond van de meteoren.
De meeste meteoren zijn stil en kort, een flikkering van een fractie van een seconde. Soms verschijnt er een vuurbol (bolide), een meteoor die helderder is dan Venus. Alleen dat al is een mooie reden om geduldig omhoog te blijven kijken.
Vragen en antwoorden
Wanneer is de volgende meteoorregen?
Dat hangt af van de datum van vandaag. De bekendste zijn de Quadrantiden begin januari, de Lyriden in april, de Perseïden rond 12–13 augustus, de Orioniden in oktober, de Leoniden in november en de Geminiden rond 13–14 december. De exacte piek verschuift elk jaar met ongeveer een dag.
Zijn vallende sterren echt sterren?
Nee. Het zijn kleine stukjes ruimtepuin, vaak zo groot als een zandkorrel, die met grote snelheid de dampkring binnenkomen en gloeien terwijl ze verdampen. Echte sterren zijn enorm veel groter en veel verder weg.
Wat is het verschil tussen een meteoor, een meteoroïde en een meteoriet?
Een meteoroïde is het kleine object in de ruimte, een meteoor is de lichtstreep die het in de dampkring veroorzaakt, en een meteoriet is een stuk dat de reis overleeft en de grond bereikt.
Heb ik een telescoop nodig om een meteoorregen te zien?
Nee. Kijk met het blote oog vanaf een donkere plek en geef je ogen minstens 20–30 minuten om te wennen. Telescopen en verrekijkers verkleinen je blikveld, waardoor je de meeste meteoren mist.
Gerelateerde artikelen
De Perseïden: de meteorenzwerm van augustusDe Geminiden: de meteorenzwerm van decemberKometen: ijzige reizigersSterren kijken: een gids voor beginnersBronnen
Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel