De hemel — astronomie

Kometen: ijzige reizigers

Een komeet is een klein hemellichaam van ijs, stof en gesteente dat om de Zon draait. Als hij de Zon nadert, verandert zijn ijs in gas. Rond de kern ontstaat een oplichtende coma, en zonlicht en zonnewind duwen materiaal weg in een staart die altijd van de Zon af wijst.

Wat is een komeet?

Een komeet is een klein hemellichaam van bevroren gassen, stof en gesteente. Vaak wordt hij een “vuile sneeuwbal” genoemd. Die uitdrukking is een vereenvoudiging, maar ze geeft het idee goed weer: de kern is een mengsel van ijs en donker stof. Ver van de Zon is een komeet koud, donker en bijna onzichtbaar. Naarmate hij dichterbij komt, wordt hij actief en kan hij uitgroeien tot een van de mooiste verschijnselen aan de hemel.

Kern, coma en staart

Een komeet heeft drie hoofdonderdelen.

Kern. Dit is de vaste kern. Hij meet meestal tussen enkele honderden meters en een paar tientallen kilometers, piepklein vergeleken met planeten. Het oppervlak is erg donker en weerkaatst maar een klein deel van het licht dat erop valt.

Coma. Wanneer een komeet de Zon nadert, verandert de warmte een deel van zijn ijs rechtstreeks in gas. Dit proces heet sublimatie (de overgang van vast naar gas zonder vloeibare tussenfase). Het gas neemt stof mee en vormt een enorme, vage wolk rond de kern. De coma kan veel groter zijn dan de kern zelf, soms zelfs groter dan een planeet.

Staart. Een komeet heeft eigenlijk twee staarten, die er vaak verschillend uitzien.

• De stofstaart is breed, zacht gebogen en geelachtig of wit, omdat stof zonlicht weerkaatst. Lichtdruk duwt de deeltjes weg, en ze blijven vaak achter langs de baan van de komeet.
• De ionenstaart (gasstaart) is dun, recht en blauwachtig. Hij ontstaat wanneer zonnestraling het gas ioniseert (er elektronen van losmaakt) en de zonnewind, een stroom geladen deeltjes van de Zon, het gas wegblaast.

Een belangrijk feit: de staart laat niet zien in welke richting de komeet beweegt. Hij wijst altijd van de Zon af. Na het passeren van de Zon reist een komeet dus met zijn staart vooraan. Staarten kunnen miljoenen kilometers lang zijn, maar bevatten uiterst ijl materiaal.

Waar kometen vandaan komen

Volgens de huidige modellen zijn kometen overblijfselen uit het vroege zonnestelsel, gevormd zo’n 4,6 miljard jaar geleden. Ze bewaren materiaal uit die tijd, en daarom bestuderen wetenschappers ze zo graag.

Meestal worden twee reservoirs onderscheiden:

• De Kuipergordel is een gebied met ijzige objecten voorbij de baan van Neptunus, waar ook Pluto zich bevindt. Veel kortperiodieke kometen, die in minder dan 200 jaar om de Zon draaien, komen daar vandaan. De zwaartekracht van de reuzenplaneten, vooral Jupiter, kan ze richting het binnenste zonnestelsel sturen, dus het verhaal van veel kometen is met hen verbonden.
• De Oortwolk is een hypothetische, zeer verre bolvormige schil van ijzige objecten die het zonnestelsel zou omringen. Langperiodieke kometen, met omlooptijden van honderden tot duizenden of zelfs miljoenen jaren, komen waarschijnlijk uit deze wolk.

De bekendste komeet is de komeet van Halley. Hij keert ongeveer elke 76 jaar terug. Zijn laatste doorgang door het punt het dichtst bij de Zon (perihelium) was in 1986, en de volgende terugkeer wordt verwacht in 2061. Het is een voorbeeld van een periodieke komeet waarvan de terugkeer te berekenen is.

Kometen worden meestal genoemd naar hun ontdekkers of naar het zoekprogramma dat ze vond, zodat de naam vastlegt hoe elke komeet werd opgespoord.

Een wetenschappelijk hoogtepunt: de Rosetta-missie

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA stuurde de Rosetta-missie naar komeet 67P/Churyumov–Gerasimenko. Het ruimtevaartuig arriveerde in 2014 en draaide ruim twee jaar rond de kern, terwijl de lander Philae de eerste zachte landing op een komeet maakte. De gegevens toonden een complexe vorm, vaak beschreven als twee aan elkaar gekoppelde lobben, en een verrassend donker en gevarieerd oppervlak. Metingen van water in de coma lieten ook een andere verhouding van waterstofisotopen zien dan in de oceanen van de Aarde, een belangrijke bijdrage aan het debat over de herkomst van het water op Aarde.

Kometen en meteorenzwermen

Onderweg laat een komeet een spoor van minuscule korrels en steentjes achter. Als de baan van de Aarde zo’n spoor kruist, botsen de deeltjes met hoge snelheid op onze atmosfeer en verbranden ze als meteoren. Zo ontstaan meteorenzwermen.

Enkele voorbeelden:

• De Perseïden in augustus komen van stof van komeet Swift–Tuttle.
• De Orioniden in oktober en de Eta-Aquariden in mei zijn verbonden met stof van de komeet van Halley.

Er zijn uitzonderingen. De Geminiden hangen samen met het object Phaethon, dat als asteroïde wordt geclassificeerd en niet als klassieke komeet. De grens tussen asteroïden en kometen is niet altijd scherp.

Hoe neem je een komeet waar?

De meeste kometen zijn zwak en alleen zichtbaar met een verrekijker of telescoop. Kometen die helder genoeg zijn voor het blote oog zijn zeldzaam en vaak moeilijk te voorspellen, omdat de helderheid van een komeet afhangt van zijn samenstelling en van hoe hij zich nabij de Zon gedraagt. Voorspellingen van de helderheid zijn daarom bij benadering.

Enkele handige tips:

1. Zoek actuele informatie over de komeet op bij sterrenwachten en astronomiesites, en kijk waar en wanneer hij aan de hemel staat.
2. Ga weg van het licht van de stad. Lichtvervuiling maakt vage objecten veel slechter zichtbaar.
3. Geef je ogen ongeveer 20 minuten om aan het donker te wennen.
4. Gebruik een verrekijker als de komeet zwak is. Lees hoe je kiest tussen een verrekijker en een telescoop.
5. Kometen schuiven meestal langzaam langs de sterren, dus vergelijk hun positie van nacht tot nacht. Afhankelijk van zijn baan kan een komeet dicht bij de ecliptica bewegen of er ver vandaan.

Voor algemene tips over sterrenkijken, zie hoe kijk je naar de hemel. Kijk nooit zonder geschikt filter met een verrekijker of telescoop naar de Zon, ook niet als een komeet er vlakbij staat.

Kort samengevat

Een komeet is een ijzig object waarvan de kern een coma en staarten vormt als hij de Zon nadert. Kometen zijn relicten uit de vroegste geschiedenis van het zonnestelsel, en het stof dat ze achterlaten zien wij als vallende sterren. Elke komeet is een kleine tijdcapsule.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel