De hemel — astronomie
Dwergplaneten: Ceres, Eris en de rest
Een dwergplaneet draait om de Zon, heeft genoeg massa om bijna rond te zijn, is geen maan en heeft de omgeving van zijn baan niet leeggeruimd. De Internationale Astronomische Unie (IAU) erkent er vijf: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.
Wat is een dwergplaneet?
Deze categorie werd in 2006 in het leven geroepen door de Internationale Astronomische Unie (IAU). Een dwergplaneet is een hemellichaam dat:
- om de Zon draait;
- genoeg massa heeft om door de eigen zwaartekracht een bijna ronde vorm aan te nemen (hydrostatisch evenwicht);
- de omgeving van zijn baan niet heeft leeggeruimd;
- geen maan van een ander hemellichaam is.
Het derde punt onderscheidt dwergplaneten van de acht echte planeten. De Aarde of Jupiter domineert de zone rond de eigen baan, terwijl een dwergplaneet zijn ruimte deelt met veel andere objecten. “Dwerg” betekent dus niet simpelweg klein. Het beschrijft een verschil in dominantie in de baan.
Dwergplaneten verschillen ook van gewone asteroïden en kometen. De meeste kleine hemellichamen zijn onregelmatig van vorm, omdat hun zwaartekracht te zwak is om ze rond te maken. Dwergplaneten zijn groot genoeg om rond te zijn geworden. Over kometen lees je meer bij Kometen.
De vijf erkende dwergplaneten
De IAU erkent op dit moment vijf dwergplaneten.
Ceres. De enige in het binnenste deel van het zonnestelsel; ze ligt in de hoofdgordel van asteroïden tussen Mars en Jupiter. Giuseppe Piazzi ontdekte haar in 1801. Eerst werd ze als planeet geteld, later als asteroïde. Ze meet ongeveer 940 km in doorsnede. De Dawn-sonde van NASA cirkelde van 2015 tot 2018 om Ceres en onthulde heldere zoutafzettingen op het oppervlak.
Pluto. Ontdekt in 1930 en tot 2006 geteld als de negende planeet. De New Horizons-sonde van NASA vloog in 2015 langs en liet bergen, ijsvlaktes en een dunne atmosfeer zien. Zie Pluto en Waarom Pluto geen planeet is.
Eris. Ontdekt in 2005. Qua diameter lijkt ze sterk op Pluto, maar ze is iets massiever. Haar ontdekking maakte de vraag wat een planeet is scherper en droeg bij aan het besluit van 2006. Ze heeft één bekende maan: Dysnomia.
Haumea. Ze draait in ongeveer vier uur om haar as, waardoor ze een eivorm heeft gekregen. Ze heeft twee manen, en in 2017 werd er een ring om haar heen ontdekt.
Makemake. Ontdekt in 2005 en een van de helderste objecten in het verre buitenste zonnestelsel. In 2016 werd een kleine maan gevonden.
De namen Haumea en Makemake werden in 2008 vastgesteld en komen respectievelijk uit de Hawaiiaanse en de Rapa Nui-traditie.
De Kuipergordel
De Kuipergordel is een uitgestrekt gebied met ijzige hemellichamen voorbij Neptunus, dat begint op ongeveer 30 astronomische eenheden van de Zon (een astronomische eenheid is de gemiddelde afstand tussen Aarde en Zon). Hij lijkt op de asteroïdengordel, maar is veel breder en bestaat grotendeels uit bevroren vluchtige stoffen. Van sommige kometen met een korte omlooptijd denkt men dat ze hier vandaan komen.
Pluto en Makemake worden met dit gebied in verband gebracht, en Haumea wordt meestal ook tot de gordel gerekend. Eris hoort bij de verstrooide schijf, die verder reikt en banen heeft die sterker gekanteld en uitgerekt zijn. Het zijn allemaal trans-Neptunusobjecten, wat betekent dat hun gemiddelde afstand tot de Zon groter is dan die van Neptunus.
Over andere kleine hemellichamen in het buitenste zonnestelsel lees je bij Chiron en de Centauren.
Waarom het aantal kan veranderen
Vijf is het officieel erkende aantal, niet per se het werkelijke totaal. Andere grote hemellichamen, zoals Sedna, Gonggong, Quaoar en Orcus, worden vaak als kandidaat genoemd, maar de IAU heeft ze niet aan de lijst toegevoegd.
Een aantal redenen houdt het aantal open:
- Lastige waarnemingen. Deze objecten zijn ver weg en donker, waardoor hun grootte en vorm moeilijk te meten zijn.
- Nieuwe ontdekkingen. Telescopen blijven nieuwe objecten in het buitenste zonnestelsel vinden.
- Geen scherpe grens. “Bijna rond” heeft geen exacte drempel voor grootte of massa, dus elk object moet apart beoordeeld worden.
- Een bediscussieerde definitie. Wetenschappers praten nog steeds over hoe de criteria het best kunnen worden verwoord.
De lijst weerspiegelt wat we nu weten. Naarmate missies en waarnemingsprogramma’s beter worden, kan hij groeien. Zo werkt wetenschap nu eenmaal.
Vragen en antwoorden
Hoeveel dwergplaneten zijn er?
De IAU erkent officieel vijf: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris. Er zijn er mogelijk veel meer, maar andere kandidaten zijn niet formeel erkend.
Wat is het verschil tussen een planeet en een dwergplaneet?
Beide draaien om de Zon en zijn bijna rond. Een echte planeet heeft de omgeving van zijn baan leeggeruimd van andere objecten, een dwergplaneet niet.
Is Ceres een asteroïde of een dwergplaneet?
Ceres is het grootste object in de asteroïdengordel en wordt als dwergplaneet ingedeeld, omdat ze massief genoeg is om bijna rond te zijn.
Wat is de Kuipergordel?
Een gebied met ijzige hemellichamen voorbij Neptunus, vanaf ongeveer 30 astronomische eenheden van de Zon. Pluto, Makemake en Haumea worden ermee in verband gebracht.
Gerelateerde artikelen
Pluto: van planeet tot dwergplaneetChiron en de Centauren: kleine werelden tussen de planetenKometen: ijzige reizigersWaarom Pluto geen planeet is en de astrologie hem toch gebruiktBronnen
Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel