De hemel — astronomie

Pluto: van planeet tot dwergplaneet

Pluto werd in 1930 ontdekt en gold ongeveer 76 jaar als de negende planeet. In 2006 nam de Internationale Astronomische Unie (IAU) een definitie van een planeet aan die uit drie delen bestaat. Pluto voldoet niet aan het derde deel, omdat de baan niet is vrijgemaakt van andere objecten. Daarom is Pluto ingedeeld als dwergplaneet. Alleen het etiket veranderde. New Horizons van NASA liet zien dat Pluto een complexe, actieve wereld is.

Ontdekking in 1930

Pluto werd in 1930 gevonden door Clyde Tombaugh van het Lowell Observatory in Arizona. Hij vergeleek fotografische platen van hetzelfde stukje hemel, op verschillende nachten genomen, en zag een zwak lichtpuntje dat ten opzichte van de achtergrondsterren bewoog. De ontdekking werd op 13 maart 1930 bekendgemaakt. De naam werd voorgesteld door Venetia Burney, een elfjarig schoolmeisje uit Oxford, en werd aangenomen omdat Pluto de Romeinse god van de onderwereld is.

Vroege schattingen lieten Pluto veel groter lijken dan hij is. Naarmate de waarnemingen beter werden, kromp de geschatte grootte en massa steeds verder. Nu weten we dat de diameter ongeveer 2.377 kilometer is, kleiner dan die van onze Maan.

Wat we daarna leerden

In 1978 ontdekte James Christy Charon, de grootste maan van Pluto. Charon heeft ongeveer de halve diameter van Pluto, waardoor de twee vaak een dubbelsysteem worden genoemd. Hun gezamenlijke zwaartepunt ligt buiten Pluto. Later werden vier kleinere manen gevonden: Nix, Hydra, Kerberos en Styx.

Pluto volgt een langgerekte, gekantelde baan en doet er ongeveer 248 aardse jaren over om rond de Zon te draaien. Soms staat hij dichter bij de Zon dan Neptunus, maar toch botsen ze nooit, omdat Pluto twee omlopen maakt tegen elke drie van Neptunus (een baanresonantie van 3:2). Over Neptunus lees je meer in Neptunus.

Vanaf 1992 begonnen astronomen andere ijzige objecten voorbij Neptunus te vinden, in een gebied dat de Kuipergordel heet. Pluto bleek niet alleen te zijn, maar het helderste lid van een grote populatie kleine ijswerelden. In 2005 werd de ontdekking van Eris aangekondigd, een object van vergelijkbare grootte als Pluto en iets zwaarder. De vraag “wat is een planeet?” kon niet langer worden genegeerd.

Het besluit van de IAU in 2006

Op 24 augustus 2006 nam de Internationale Astronomische Unie (IAU) tijdens haar Algemene Vergadering in Praag een resolutie aan met de eerste officiële definitie van het woord “planeet”. Volgens die definitie is Pluto een “dwergplaneet”, een categorie die met dezelfde resolutie werd ingevoerd. De IAU erkent er nu vijf: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.

Het is belangrijk te benadrukken dat dit een besluit over indeling was. Pluto zelf veranderde niet; de definitie die astronomen gebruiken wel. Meer over deze kwestie lees je in Waarom Pluto geen planeet is en Pluto: planeet of niet.

De drie criteria voor een planeet

Volgens de IAU-definitie van 2006 is een hemellichaam een planeet wanneer het:

1. Om de Zon draait.
2. Genoeg massa heeft om bijna rond te zijn. De eigen zwaartekracht overwint de stijfheid van het materiaal en trekt het in hydrostatisch evenwicht.
3. De omgeving van zijn baan heeft vrijgemaakt. Het overheerst zijn baangebied zodat geen andere vergelijkbare lichamen het delen, afgezien van de eigen manen.

Pluto voldoet aan de eerste twee criteria, maar niet aan het derde. Hij deelt zijn baangebied met veel andere objecten uit de Kuipergordel. Deze criteria scheiden de acht planeten, van Mercurius tot Neptunus, van kleinere lichamen. Lichamen die aan de eerste twee criteria voldoen maar niet aan het derde, zijn dwergplaneten. Voor verwante kleine lichamen zie Dwergplaneten en Kometen.

De definitie wordt niet door iedereen omarmd. Sommige planeetwetenschappers geven de voorkeur aan een indeling die alleen op de eigen eigenschappen van een lichaam is gebaseerd, zoals vorm en geologische activiteit. Het wetenschappelijke debat gaat door, maar de IAU-indeling blijft de officiële.

Wat New Horizons onthulde

Het ruimtevaartuig New Horizons van NASA werd gelanceerd op 19 januari 2006. Op 14 juli 2015 vloog het op een afstand van ongeveer 12.500 kilometer langs Pluto en stuurde de eerste close-upbeelden van het systeem terug.

De belangrijkste ontdekkingen:

• Een hartvormig gebied. Een helder kenmerk, ter ere van de ontdekker Tombaugh Regio genoemd, heeft als westelijke lob Sputnik Planitia, een uitgestrekte vlakte van stikstofijs.
• Een jong, actief oppervlak. Sputnik Planitia heeft vrijwel geen kraters. Dat laat zien dat het oppervlak geologisch jong is en dat het ijs er door langzame beweging wordt vernieuwd.
• Bergen van waterijs. Bij de zeer lage temperaturen op Pluto, rond min 230 °C, is waterijs zo hard als steen en vormt het hoge bergen.
• Een ijle atmosfeer. Die bestaat vooral uit stikstof en heeft meerdere lagen blauwachtige nevel.
• Een complex maansysteem. Gegevens over Charon en de kleine manen lieten zien dat ook zij een rijke geschiedenis en gevarieerd terrein hebben.

Na Pluto vervolgde New Horizons zijn weg de Kuipergordel in. Op 1 januari 2019 vloog het langs het object Arrokoth, een van de verste lichamen die ooit van dichtbij door een ruimtevaartuig zijn verkend.

Waarom Pluto nog steeds fascineert

De verandering van categorie deed niets af aan de wetenschappelijke waarde van Pluto. Als best bestudeerde lichaam van de Kuipergordel helpt hij wetenschappers te begrijpen hoe de buitenste delen van het zonnestelsel zijn ontstaan. Sterrenkunde is een wetenschap die haar indelingen herziet wanneer nieuwe gegevens en betere definities beschikbaar komen.

Ben je benieuwd hoe Pluto wordt uitgelegd in de culturele traditie van de astrologie, een apart onderwerp dat geen deel uitmaakt van de astronomie? Zie dan Pluto in de astrologie. Het verschil tussen beide gebieden wordt uitgelegd in Astronomie versus astrologie.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel