De hemel — astronomie

Mercurius: de planeet het dichtst bij de Zon

Mercurius is de kleinste planeet van het zonnestelsel en staat het dichtst bij de Zon. Een omloop duurt maar 88 aardse dagen. Overdag loopt de temperatuur op tot ongeveer 430 °C, 's nachts daalt die tot ongeveer −180 °C. Mercurius is lastig te zien, omdat hij nooit ver van de Zon wegdrijft. Kijk laag aan de hemel, kort na zonsondergang of vlak voor zonsopgang.

Mercurius in het kort

Mercurius is de binnenste en kleinste van de acht planeten. De diameter is ongeveer 4.879 km: ruim een derde groter dan die van onze Maan (ongeveer 40% groter) en iets meer dan een derde van die van de aarde. De zwaartekracht aan het oppervlak is ongeveer 38% van wat we op aarde voelen.

De gemiddelde afstand tot de Zon is ongeveer 58 miljoen km, maar de baan is duidelijk langgerekt. Op het dichtstbijzijnde punt staat Mercurius ongeveer 46 miljoen km van de Zon, op het verste punt ongeveer 70 miljoen km. Een rondje duurt 88 aardse dagen, waarmee Mercurius de snelste planeet is. De Romeinen noemden hem naar de snelle boodschapper van de goden.

Mercurius heeft geen manen en geen ringen. De planeet is erg dicht, en onderzoek wijst erop dat een grote metalen kern een groot deel van het binnenste vormt.

Oppervlak en temperaturen

Mercurius zit onder de kraters en lijkt sterk op de Maan. Een van de grootste structuren is het Caloris-bekken, ongeveer 1.500 km breed, ontstaan door een enorme inslag lang geleden. Over het oppervlak lopen ook lange steilranden, die wetenschappers in verband brengen met het afkoelen en krimpen van de planeet in de loop van de tijd.

De planeet heeft vrijwel geen atmosfeer, alleen een extreem ijle exosfeer (een dunne buitenste schil van verspreide atomen). Warmte blijft dus niet vastgehouden en de temperaturen zijn extreem: ongeveer 430 °C aan de zonzijde en tot ongeveer −180 °C 's nachts.

Verrassend genoeg heeft Mercurius, zo dicht bij de Zon, waterijs. Dat ligt in diepe poolkraters waarvan de bodem nooit zonlicht ziet. Waarnemingen, onder andere van de MESSENGER-missie van NASA, ondersteunen dit.

Mercurius draait ook langzaam om zijn as. Eén rotatie ten opzichte van de sterren duurt ongeveer 59 aardse dagen, maar door de snelle baan duurt één zonnedag (van zonsopgang tot zonsopgang) ongeveer 176 aardse dagen. De planeet draait precies drie keer om zijn as op elke twee omlopen.

Waarom Mercurius lastig te zien is

Mercurius is helder, maar ongrijpbaar. Omdat zijn baan binnen die van de aarde ligt, staat hij aan onze hemel altijd dicht bij de Zon. Midden in de nacht zie je hem nooit. Kijk in plaats daarvan laag in het westen na zonsondergang of laag in het oosten voor zonsopgang.

Enkele praktische tips:

• Kies een plek met een vrije, vlakke horizon, zonder gebouwen en bomen.
• Begin ongeveer 30–60 minuten na zonsondergang (of evenveel voor zonsopgang) te kijken, als de hemel donker genoeg is maar de planeet nog niet onder de horizon is gezakt.
• Mercurius ziet eruit als een heldere, bleke, rustige stip die nauwelijks twinkelt. Richt nooit een verrekijker op de Zon; wacht tot hij volledig onder de horizon is.
• Mercurius verplaatst zich snel van nacht tot nacht, dus het loont om meerdere avonden achter elkaar te proberen.

Net als de Maan heeft Mercurius fasen, maar daarvoor heb je een telescoop nodig. Voor algemene tips over waarnemen, zie hoe kijk je naar de sterrenhemel.

Grootste elongatie

Elongatie is de hoek tussen een planeet en de Zon, gezien vanaf de aarde. De grootste elongatie is het moment waarop Mercurius het verst van de Zon af lijkt te staan, en dus de beste kans om hem te zien.

De hoek is niet altijd gelijk, omdat de baan van Mercurius langgerekt is: hij ligt tussen ongeveer 18° en 28°. Een grotere hoek betekent meestal dat Mercurius langer in een donkere hemel blijft staan na zonsondergang of voor zonsopgang.

Er zijn twee soorten:

• Oostelijke elongatie — Mercurius staat ten oosten van de Zon en is na zonsondergang aan de avondhemel te zien.
• Westelijke elongatie — Mercurius staat ten westen van de Zon en is voor zonsopgang aan de ochtendhemel te zien.

Mercurius bereikt meerdere keren per jaar zijn grootste elongatie. De hoek alleen bepaalt niet hoe goed het zicht is. De helling van de ecliptica (het schijnbare pad van de Zon langs de hemel) ten opzichte van je horizon speelt ook mee, want die bepaalt hoe hoog de planeet in de schemering komt. Een kleinere elongatie met een steilere ecliptica kan beter zijn dan een grotere met een vlakke hoek. Voor exacte data op jouw locatie kun je de 3D-hemel van Astronativa of een planetarium-app raadplegen.

Missies naar Mercurius

Mercurius is een moeilijk doel. Een ruimtevaartuig dat richting de Zon valt, wint snelheid, en genoeg afremmen om te worden ingevangen kost veel brandstof en slimme navigatie.

• Mariner 10 (NASA) vloog in 1974–1975 langs en bracht ongeveer de helft van het oppervlak in beeld.
• MESSENGER (NASA) was in 2011 het eerste ruimtevaartuig in een baan om Mercurius. Het bracht het hele oppervlak in kaart, onderzocht de samenstelling en het magnetisch veld en hielp het ijs aan de polen te bevestigen. De missie eindigde in 2015 met een geplande inslag op het oppervlak.
• BepiColombo (ESA en JAXA) is een gezamenlijke Europees-Japanse missie die in oktober 2018 werd gelanceerd. Ze bestaat uit twee orbiters en gebruikt scheervluchten langs de aarde, Venus en Mercurius om af te remmen. De baan om Mercurius staat gepland voor november 2026.

Mercurius heeft een zwak maar echt magnetisch veld. BepiColombo moet er onder meer toe bijdragen te achterhalen hoe dat veld ontstaat en hoe het binnenste van de planeet eruitziet.

Vanaf de aarde lijkt Mercurius soms achteruit te bewegen ten opzichte van de sterren. Dat is een optisch effect door de verschillende baansnelheden van de planeten. Lees meer over retrograde beweging en waarom planeten achteruit lijken te gaan. Culturele duidingen zijn een apart onderwerp, behandeld in Mercurius in de astrologie.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel