De hemel — astronomie

Zonnewende: de langste en de kortste dag

Een zonnewende is het moment waarop de Zon haar noordelijkste of zuidelijkste punt ten opzichte van de hemelequator bereikt. Dat gebeurt twee keer per jaar, rond 21 juni en 21 december. De oorzaak is de aswijking van de aarde van ongeveer 23,4°, niet een verandering in de afstand tot de Zon.

Wat een zonnewende is

Een zonnewende is het moment waarop de Zon haar grootste hoekafstand ten noorden of ten zuiden van de hemelequator bereikt. Die afstand is ongeveer 23,4°, precies de helling van de aardas. Het woord komt van het Latijnse sol (Zon) en sistere (stilstaan): in de dagen rond een zonnewende verandert de middaghoogte van de Zon nauwelijks, alsof ze even pauzeert voordat ze weer terugkeert.

Elk jaar zijn er twee zonnewendes, rond 20–21 juni en rond 21–22 december. Een zonnewende is een exact moment, geen hele dag. Als mensen het over “de langste dag” hebben, bedoelen ze de kalenderdag waarop dat moment valt. De datum kan van jaar tot jaar iets verschuiven, omdat het kalenderjaar niet precies gelijk is aan het astronomische jaar en schrikkeljaren dat bijstellen. Van plaats tot plaats kan de datum verschillen door tijdzones.

Waarom een dag het langst of het kortst is

De seizoenen, en de wisselende daglengte, komen door de aswijking van de aarde. De as wijst tijdens de omloop om de Zon vrijwel steeds in dezelfde richting in de ruimte. Daardoor helt het noordelijk halfrond een deel van het jaar naar de Zon toe en een deel van het jaar ervan af.

Een veelvoorkomend misverstand is dat het zomer is als de aarde dichter bij de Zon staat. In werkelijkheid staat de aarde begin januari het dichtst bij de Zon, midden in de noordelijke winter. De verandering in afstand heeft een klein effect vergeleken met de aswijking.

Het hoogste en laagste punt van de Zon

Over een jaar trekt de Zon een pad langs de hemel, de ecliptica. Die staat schuin ten opzichte van de hemelequator, en daarom klimt de Zon in de loop van het jaar hoger en zakt ze lager aan de hemel.

• Bij de zonnewende van juni staat de Zon op haar noordelijkste punt. Voor waarnemers op het noorden komt ze ver in het noordoosten op, bereikt ze haar hoogste middagstand en is de dag het langst. Op dat moment staat de Zon loodrecht boven de Kreeftskeerkring, op ongeveer 23,4° noorderbreedte.
• Bij de zonnewende van december staat de Zon op haar zuidelijkste punt. Op het noordelijk halfrond blijft ze laag, is haar dagboog kort en is de dag het kortst. Ze staat dan loodrecht boven de Steenbokskeerkring, op ongeveer 23,4° zuiderbreedte.

Halverwege, wanneer de Zon de hemelequator kruist, vallen de equinoxen (dag-en-nachtevening). Samen vormen deze vier punten het kader van de seizoenen.

Noordelijk en zuidelijk halfrond

De zonnewendes zijn op de twee halfronden elkaars tegenpool. Als het noordelijk halfrond in juni zijn zomerzonnewende heeft, heeft het zuidelijke zijn winterzonnewende, en in december is het omgekeerd. In Australië of Chili valt de langste dag rond december.

Hoeveel de daglengte verandert, hangt af van de breedtegraad:

• Op de evenaar blijft de daglengte het hele jaar dicht bij 12 uur, en zonnewendes veranderen daar nauwelijks iets.
• Hoe verder je van de evenaar af bent, hoe groter het verschil tussen de langste en de kortste dag.
• Ten noorden van de poolcirkel (ongeveer 66,5° N) gaat de Zon rond de zonnewende van juni niet onder, de middernachtzon, en komt ze rond de zonnewende van december niet op, de poolnacht. Ten zuiden van de zuidpoolcirkel is het precies omgekeerd.

Een detail dat vaak gemist wordt

De kortste dag valt niet samen met de vroegste zonsondergang, en de langste dag niet met de laatste. Op gematigde noorderbreedtes valt de vroegste zonsondergang begin december en de laatste zonsopgang begin januari. De reden is dat de zonnetijd, zoals een zonnewijzer die toont, in de loop van het jaar afwijkt van de gelijkmatige tijd van onze klokken, een effect dat tijdvergelijking heet. De totale duur van het daglicht is echter echt het kleinst bij de zonnewende van december.

Zonnewendes in oude monumenten

Veel oude samenlevingen bouwden met deze momenten in gedachten. De studie van zulke verbanden tussen bouwwerken en de hemel heet archeoastronomie.

• Stonehenge in Engeland heeft een zonne-as. Bij de zonnewende van juni komt de Zon op boven de Heel Stone langs de hoofdlaan van het monument, en bij de zonnewende van december valt de zonsondergang in dezelfde as in tegenovergestelde richting. Het monument is duizenden jaren geleden in fasen gebouwd.
• Newgrange in Ierland is een ongeveer 5.000 jaar oud ganggraf van steen. Rond zonsopgang bij de zonnewende van december valt een lichtstraal door een opening boven de ingang naar binnen en verlicht kort de binnenkamer.

Wat deze uitlijningen voor hun bouwers betekenden, zullen we misschien nooit helemaal weten. Onderzoekers zijn hier voorzichtig: de uitlijning is te meten, terwijl de betekenis onderwerp van onderzoek blijft.

Feesten rond de zonnewendes

Zonnewendes waren van oudsher aanleiding tot feest. Dit zijn culturele tradities, geen astronomische feiten:

• In Noord-Europa wordt de winterzonnewende verbonden met Yule en de zomerzonnewende met Midzomer, gevierd met vreugdevuren en bloemen.
• In China is het Dongzhi-feest rond de zonnewende van december een tijd voor familiebijeenkomsten.
• In de Andes eert Inti Raymi de Zon rond de zonnewende van juni, wat op het zuidelijk halfrond de winter is.
• In Bulgarije is Enjovden op 24 juni in de volkstraditie verbonden met midzomer en het plukken van kruiden.

Kort samengevat

Zonnewendes laten zien hoe de aarde ten opzichte van de Zon gekanteld is. Ze zijn het duidelijkste zichtbare teken van het jaarlijkse ritme van het licht: van de kortste dag, waarna het daglicht begint toe te nemen, tot de langste, waarna het langzaam afneemt. Voor het grotere plaatje, zie ook de Zon.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel