De hemel — astronomie

Equinox: lente en herfst

Een equinox (dag-en-nachtevening) is het moment waarop de Zon de hemelequator kruist. Dat gebeurt twee keer per jaar, rond 20 maart en rond 22–23 september. Op die dagen komt de Zon bijna precies in het oosten op en gaat ze bijna precies in het westen onder, en zijn dag en nacht ongeveer even lang, maar niet exact.

De equinox is een van de vier belangrijke momenten in de jaarlijkse reis van de Zon. Het woord komt uit het Latijn en betekent “gelijke nacht”, maar het echte verhaal is subtieler, en interessanter, dan die naam doet vermoeden.

De Zon kruist de hemelequator

De hemelequator is de aardequator, geprojecteerd op de denkbeeldige hemelbol. De aardas helt ongeveer 23,4° ten opzichte van de baan van de Aarde, waardoor de Zon in de loop van het jaar ten noorden en ten zuiden van die lijn lijkt te schuiven. Het schijnbare pad van de Zon langs de sterren heet de ecliptica, en de twee punten waar dat pad de hemelequator kruist, zijn de equinoxen.

Op het moment van de equinox is de declinatie van de Zon, haar hoekafstand tot de hemelequator, 0°. Het zonlicht valt dan loodrecht in op de aardequator en de grens tussen dag en nacht loopt door beide polen. Daarom komt de Zon vanaf bijna elke plek op de planeet vrijwel precies in het oosten op en gaat ze vrijwel precies in het westen onder.

Een equinox is een moment, geen hele dag. Astronomen geven er een exacte tijd voor op in gecoördineerde wereldtijd (UTC), dus de datum op de kalender kan per tijdzone verschillen.

Het lente- en het herfstpunt

Elk jaar zijn er twee equinoxen:

• De maartequinox, rond 20 maart. Op het noordelijk halfrond is dit de lente-equinox: de Zon gaat van ten zuiden naar ten noorden van de hemelequator en de dagen worden langer dan de nachten. Op het zuidelijk halfrond markeert hetzelfde moment het begin van de herfst.
• De septemberequinox, rond 22–23 september. In het noorden is dit de herfstequinox, wanneer de Zon naar het zuiden oversteekt. In het zuiden markeert hij het begin van de lente.

Het “lente” en “herfst” hangt dus af van waar je woont. Astronomen gebruiken vaak liever de neutrale namen maartequinox en septemberequinox. Meer over de hele cyclus lees je in De seizoenen, en over de twee andere sleutelmomenten in Zonnewende.

De data schuiven van jaar tot jaar een klein beetje op, omdat het tropische jaar geen geheel aantal dagen telt en schrikkeljaren de kalender weer bijsturen. Daarom valt de maartequinox in de 21e eeuw bijna altijd op 20 maart in UTC, en in een paar jaren op 19 of 21 maart.

Het punt van de maartequinox heeft ook een bijzondere taak: het is het nulpunt voor het meten van de rechte klimming, het hemelse equivalent van lengtegraad. Historisch lag dit punt in het sterrenbeeld Ram, daarom heette het het Ramspunt. Door de precessie, de langzame tolbeweging van de aardas met een periode van ongeveer 26.000 jaar, is het punt langzaam westwaarts langs de ecliptica opgeschoven en ligt het nu in Vissen.

Waarom dag en nacht niet precies even lang zijn

Een populair idee zegt dat de dag op de equinox precies 12 uur duurt en de nacht precies 12 uur. In werkelijkheid is de dag iets langer. Daar zijn twee hoofdredenen voor:

1. Hoe zonsopkomst en zonsondergang gedefinieerd zijn. Zonsopkomst is het moment waarop de bovenrand van de zonneschijf boven de horizon verschijnt, en zonsondergang is wanneer die rand verdwijnt. De Zon is geen punt maar een schijf van ongeveer een halve graad breed, dus de dag begint iets eerder en eindigt iets later dan wanneer we het middelpunt zouden volgen.
2. Atmosferische refractie. Lucht buigt zonlicht, dus vlak bij de horizon zien we de Zon iets hoger dan ze geometrisch staat. We kunnen haar nog zien als ze strikt genomen net onder de horizon staat, wat nog een paar minuten daglicht toevoegt.

Het gevolg is dat de dag op de equinox op de meeste breedtegraden een paar minuten langer is dan de nacht. De dag waarop licht en donker het dichtst bij gelijk komen, heet de equilux. Die valt niet precies op de equinox: op de middelste noordelijke breedtegraden komt hij een paar dagen vóór de maartequinox en een paar dagen ná de septemberequinox (op het zuidelijk halfrond precies andersom), met een exacte datum die van de breedtegraad afhangt.

Dicht bij de polen is de situatie heel anders, want rond de equinoxen verschijnt de Zon daar voor het eerst of gaat ze voor het laatst van het jaar onder, en de daglengte verandert extreem snel.

De equinox in verschillende culturen

Veel culturen verbinden dit moment met vernieuwing of evenwicht.

• Nowruz is het Perzische nieuwjaar, gevierd op de dag van de maartequinox. Het wordt gevierd in Iran en in veel andere regio’s van Centraal- en Zuidwest-Azië.
• Chichén Itzá in Mexico trekt rond de equinoxen mensenmenigtes, wanneer licht en schaduw op de trappen van de piramide El Castillo een effect geven dat lijkt op een slang die de trap afglijdt.
• Japan viert beide equinoxen als nationale feestdagen (Shunbun no Hi en Shūbun no Hi), verbonden met het eren van voorouders en waardering voor de natuur.
• De kalender: de maartequinox ligt ten grondslag aan de berekening van de datum van Pasen in de christelijke traditie, die een vaste kalenderdatum voor de equinox hanteert.

In de astrologische traditie is de maartequinox het beginpunt van de tropische dierenriem, 0° Ram. Dat is een afspraak binnen de traditie, geen bewering dat de sterren gebeurtenissen vormgeven. Meer daarover lees je in Tropische en siderische dierenriem.

Kort samengevat

Een equinox is een exact astronomisch moment waarop de Zon de hemelequator kruist. Dag en nacht liggen dan dicht bij elkaar, maar zijn niet gelijk, door de grootte van de zonneschijf en de buiging van licht in de atmosfeer. Het is een mooie uitnodiging om naar buiten te gaan en te kijken waar de Zon opkomt: je zult zien dat dat bijna precies in het oosten is. Wil je meer weten over de ster in het middelpunt van dit alles, lees dan over de Zon, en over de planeet vanwaar we kijken, de Aarde.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel