De hemel boven Bulgarije

Tatul en Beglik Tash: rotsheiligdommen en hemel

Tatul in de Oostelijke Rodopen en Beglik Tash bij Primorsko zijn rotsheiligdommen die de afgelopen decennia door archeologen zijn onderzocht. Dat het rituele plaatsen waren, is goed onderbouwd. Beweringen over nauwkeurige astronomische waarnemingen zijn echter hypothesen, en in de bronnen waartoe ik toegang had, vond ik geen gepubliceerde metingen die door onafhankelijke onderzoekers zijn gecontroleerd.

Twee rotsheiligdommen, twee verschillende vragen

Bulgarije heeft rotslocaties die al lang zowel wetenschappers als reizigers fascineren. Twee ervan zijn Tatul in de Oostelijke Rodopen, bij Momchilgrad, en Beglik Tash (Turks voor “de steen van de bey”) in Strandzja, bij Primorsko. Ze worden vaak “oude observatoria” genoemd. Hier houden we drie dingen uit elkaar: wat vaststaat, wat interpretatie is en wat hypothese is.

Beglik Tash: wat we weten

De locatie is een natuurlijk rotscomplex met een interessante morfologie van steenformaties, die mogelijk kunstmatig is versterkt en voor rituelen werd gebruikt (naar Kjurkchieva et al., 2017). Volgens de Bulgaarse Wikipedia bestaan de blokken uit syeniet en zijn ze ter plaatse ontstaan door sferoïdale verwering van het gesteente van de Rosen-pluton. Dezelfde tekst rekent het tot de grootste prehistorische megalitische heiligdommen van Bulgarije en noemt een periode van het einde van de Bronstijd tot de 4e eeuw na Chr. Het archeologisch onderzoek begon in de vroege jaren 2000. Volgens Wikipedia kwam het team van het Regionaal Historisch Museum in Boergas en stond het onder leiding van Tsonya Drazheva en Dimitar Nedev. Er staat ook dat de cultuurlagen door aardverschuivingen en erosie sterk door elkaar zijn geraakt, wat datering en interpretatie bemoeilijkt.

Toeristische beschrijvingen noemen een stenen “huwelijksbed”, offerstenen met uitgehakte kommen en kanalen, en een dolmen die de “heilige grot” heet. Het idee van een rituele bruiloft tussen de Zonnegod en de Moedergodin wordt doorgegeven als de opvatting van archeologen. In de bronnen waartoe ik toegang had, is het niet aan een specifieke publicatie gekoppeld. We behandelen het dus als een interpretatie, niet als een vaststaand feit.

Beglik Tash en de hemel: hypothesen

Het Historisch Museum in Primorsko presenteert de locatie als een astronomisch observatorium. Het suggereert dat de belangrijkste steeneenheden gericht zijn op de opkomst van Sirius en op de seizoensbeweging van de Zon. In gepubliceerde metingen wordt Sirius echter niet genoemd; onderzoekers staan alleen toe dat de natuurlijke richtingen van sommige stenen voor tijd- of kalenderdoeleinden gebruikt kunnen zijn (Kjurkchieva et al., 2017). Andere populaire bronnen spreken van een “astronomische klok” van 16 platte, ronde stenen, maar de toeristische verhalen over 16 platen worden niet onderbouwd (Kjurkchieva et al., 2017). Dit zijn hypothesen. In de bronnen die ik heb bekeken, vond ik geen gepubliceerde azimutmetingen (kompasrichting langs de horizon, in graden) met een foutenmarge. Ook vond ik geen onafhankelijke controle van deze beweringen. Het enige oriëntatiecijfer dat ik vond, is een azimut van 162° voor één dolmen, vermeld in een catalogus van Balkan-megalieten. Dat beschrijft de eigen richting van de dolmen en bewijst geen astronomisch doel.

Tatul: wat we weten

Tatul is een rotsmassief waarvan de top de vorm heeft van een afgeknotte piramide. Volgens Wikipedia omvat het complex een in de rots uitgehakt graf in de vorm van een sarcofaag, een vierzijdig altaarbed en een put. Volgens Wikipedia en mediaberichten werden de opgravingen in 2004–2009 geleid door Nikolay Ovcharov. Op basis van aardewerkscherven dateren dezelfde bronnen het vroegste gebruik van de locatie aan het einde van het 5e en het begin van het 4e millennium voor Chr. Hiervoor vonden we geen wetenschappelijke publicatie. Er zijn ook cultusvoorwerpen gevonden, zoals kleine afgodsbeeldjes en een afbeelding van de Zonnegod.

De bekendste naam van de locatie, “het heiligdom van Orpheus”, is een hypothese. Wikipedia vermeldt dat Ivan Venedikov in de jaren 1980 een verband tussen de heuvel en Orpheus voorstelde. Nikolay Ovcharov werkte dit later uit en beweerde dat dit een tempel van Orpheus is. Toeristische bronnen noemen het idee zeer omstreden, en Wikipedia vermeldt wetenschappelijke kritiek op de bewering over “de enige gelokaliseerde tempel van Orpheus”. “Het heiligdom van Orpheus” en “het graf van Orpheus” kun je dus het best lezen als populaire namen, niet als bewezen feiten.

Sommige toeristische beschrijvingen zeggen dat het uitgehakte graf op het oosten is gericht. Ik vond geen wetenschappelijke publicatie die deze oriëntatie meet of een verband met de Zon aantoont. Dit blijft een waarneming die nog gecontroleerd moet worden.

Waarom oriëntaties om voorzichtigheid vragen

De zonsopgang op de dagen van de zonnewende en de equinox is exact te berekenen. Hij hangt echter af van de breedtegraad en van de vorm van de horizon. Met Sirius is het vergelijkbaar: de plaats van opkomst verschuift in de loop van millennia door precessie (de langzame tolbeweging van de aardas). Archeoastronomen vragen daarom om twee soorten bewijs. Het ene is meting ter plaatse. Het andere is betrouwbare datering van de constructies die worden gemeten. Dat is lastig als een locatie van de Bronstijd tot de Late Oudheid werd gebruikt en de lagen door elkaar liggen. Een rots kan bij toeval naar een zonsopgang wijzen, en wie naar overeenkomsten zoekt, vindt er altijd wel een paar.

Wat zeker en mooi blijft

Er is geen twijfel dat mensen in de oudheid hoge, opvallende rotsen kozen voor rituelen. Het is heel waarschijnlijk dat de Zon een belangrijke plaats in hun wereld had. Specifieke “kalenders” en “observatoria” moeten toch hypothesen heten zolang ze niet zijn gemeten en gepubliceerd. Als je een van beide locaties bezoekt, kijk dan zelf naar de zonsopgang of zonsondergang en noteer wat je ziet. Tips voor het kijken naar de hemel kunnen daarbij helpen. Over het verband tussen volkscultuur en de Zon lees je ook meer in Perperikon en de Zon en De Zon in Bulgaarse gebruiken.

Een opmerking over bronnen

Ik gebruikte Wikipedia, de website van het Historisch Museum in Primorsko en toeristische en populaire beschrijvingen. Dit zijn aanvullende bronnen, geen wetenschappelijke publicaties. We beweren hier dus niets sterkers dan zij.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel