De hemel — astronomie

Cassiopeia: de koningin in de vorm van een W

Cassiopeia is een van de 88 sterrenbeelden van de IAU en is makkelijk te herkennen aan vijf heldere sterren die samen een W of M vormen. Op gematigde noordelijke breedtegraden zijn de belangrijkste sterren circumpolair: ze gaan nooit onder, dus je kunt het sterrenbeeld op elke heldere nacht zien. Het ligt aan de andere kant van de hemelpool dan de Grote Beer, tegen de achtergrond van de Melkweg.

Een W of een M

Cassiopeia (afgekort Cas) is een van de 88 sterrenbeelden die door de Internationale Astronomische Unie (IAU) zijn erkend. Het is gemakkelijk te herkennen: vijf redelijk heldere sterren vormen een scheef zigzagpatroon dat op een W of een M lijkt, afhankelijk van hoe het gedraaid staat.

De vijf sterren zijn Schedar (Alfa), Caph (Bèta), Gamma Cassiopeiae, Ruchbah (Delta) en Segin (Epsilon). Gamma Cassiopeiae is een veranderlijke ster waarvan de helderheid onregelmatig wisselt, dus de vorm is niet altijd precies hetzelfde. Dat zigzagpatroon is, meer dan de officiële grenslijnen, je praktische gids.

Waarom W of M? Het sterrenbeeld draait rond de noordelijke hemelpool. Op verschillende uren en in verschillende seizoenen staat het rechtop, schuin of ondersteboven. Je hebt de juiste letter niet nodig, alleen de lijn van vijf sterren.

Circumpolaire sterrenbeelden

Omdat de aarde draait, lijkt de hemel te draaien rond een punt dat de hemelpool heet. Op het noordelijk halfrond ligt die vlak bij Polaris (zie Polaris). Sterren die dicht genoeg bij deze pool staan, beschrijven volledige cirkels zonder de horizon aan te raken. Ze heten circumpolair.

De regel is meetkundig: een ster is circumpolair voor een waarnemer als haar declinatie (hemelbreedte) groter is dan 90° min de breedtegraad van de waarnemer. De belangrijkste sterren van Cassiopeia hebben een declinatie van ongeveer +56° tot +64°. Voor plaatsen ten noorden van ongeveer 34° N gaan ze dus nooit onder. In een groot deel van Europa, Noord-Amerika en Noord-Azië staat de W altijd boven de horizon.

“Het hele jaar” betekent dat het sterrenbeeld elke nacht boven de horizon staat, niet dat het steeds even hoog staat. Op herfstavonden staat het hoog in het noordoosten, bijna recht boven je. Op lenteavonden zakt het laag naar het noorden, waar daken en heuvels het kunnen verbergen. In de zomer komt het gedurende de nacht op in het noordoosten.

In het zuiden ziet het beeld er anders uit. Dicht bij de evenaar is Cassiopeia maar een deel van het jaar en laag aan de hemel te zien, en op zuidelijke breedtegraden ver van de evenaar is het helemaal niet zichtbaar.

Zo vind je Cassiopeia

De makkelijkste methode gebruikt twee bekende gidsen. Zoek de Grote Beer (zie de Grote Beer) en de twee sterren aan het uiteinde van de kom die naar Polaris wijzen. Trek de lijn voorbij Polaris door, ongeveer nog eens dezelfde afstand, en je komt bij Cassiopeia uit. De twee sterrenpatronen staan aan weerszijden van de pool, dus als het ene hoog staat, staat het andere laag.

Praktische tips:

• Kies een donkere plek met een vrije noordelijke horizon. Lichtvervuiling (zie lichtvervuiling) verbergt zwakke sterren, maar de vijf heldere zie je zelfs vanuit veel steden.
• Geef je ogen 15 tot 20 minuten om aan het donker te wennen.
• Gebruik een sterrenkaart-app om de oriëntatie te controleren. Meer algemene tips vind je in hoe je naar de hemel kijkt.

Cassiopeia en de Melkweg

Cassiopeia ligt in de band van de Melkweg (zie de Melkweg), ons eigen sterrenstelsel gezien van binnenuit. Op een donkere nacht zonder maan wemelt het rond de W van zwakke sterren en nevelige plekken. Met een verrekijker is het hier de moeite waard: het sterrenbeeld bevat open sterrenhopen zoals Messier 52 (M52) en NGC 457 (uit de New General Catalogue).

Cassiopeia heeft ook een plek in de geschiedenis van de wetenschap. In 1572 verscheen er een “nieuwe ster”, die de Deense astronoom Tycho Brahe nauwkeurig beschreef. We weten nu dat het een supernova was, de explosie van een ster. Een ander beroemd object is Cassiopeia A, het restant van een supernova-explosie, dat onderzocht is door ruimtetelescopen, waaronder die van NASA.

De mythe van de koningin

De naam komt uit de Griekse mythologie. Cassiopeia was koningin van Aethiopië, echtgenote van koning Cepheus en moeder van Andromeda. In de verhalen pochte ze dat ze mooier was dan de Nereïden, de zeenimfen. Poseidon stuurde daarop een zeemonster (Cetus), en Andromeda werd aan een rots geketend tot de held Perseus haar redde. Cepheus, Andromeda, Perseus en Cetus staan allemaal als buren aan de hemel, verbonden door dit verhaal.

In traditionele navertellingen kreeg Cassiopeia een plek tussen de sterren, zittend op een troon die rond de pool draait, soms ondersteboven. Dat is culturele traditie, geen wetenschappelijk feit, maar het is een handige manier om de herfsthemel te onthouden. Cassiopeia is een van de klassieke sterrenbeelden die al sinds de oudheid bekend zijn.

Kortom, Cassiopeia is een perfecte toegangspoort tot de noordelijke hemel: makkelijk te vinden, altijd beschikbaar en een wegwijzer naar naburige sterrenbeelden, sterrenhopen en de Melkweg zelf. Kijk gewoon naar het noorden en zoek de letter W. Voor een breder beeld van hoe de hemel is ingedeeld, zie de 88 sterrenbeelden.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel