De hemel boven Bulgarije

Zornitsa en Vechernitsa: Venus in de Bulgaarse folklore

In de Bulgaarse folklore heet de helderste planeet 's ochtends Zornitsa (“die van de dageraad”) en in de schemering Vechernitsa (“die van de avond”). De astronomie verklaart de twee namen met baangeometrie: Venus draait binnen de baan van de Aarde en verwijdert zich nooit meer dan ongeveer 46–47° van de Zon. Dit artikel houdt de twee perspectieven netjes uit elkaar.

Eén planeet, twee namen

Als je ooit vlak voor zonsopgang of vlak na zonsondergang naar buiten stapte en een opvallend heldere “ster” laag aan de horizon zag, keek je hoogstwaarschijnlijk naar Venus. In de Bulgaarse folklore is zij een van de meest geliefde beelden aan de hemel. Een reportage van Radio Bulgaria over volkstradities meldt dat er meer liederen en verhalen aan Venus zijn gewijd dan aan enig ander hemellichaam. Daarin staan de namen Zornitsa, Denitsa (“de dagster”) en Vechernitsa. Volgens het “Woordenboek van de volkse spirituele cultuur van de Bulgaren” (Bulgaarse Academie van Wetenschappen, 2018) komen ook Golyamata zvezda (“de grote ster”) en Dobrinka voor.

Een opmerking over de bronnen. Dit artikel steunt op een journalistiek stuk van Radio Bulgaria en op populaire publicaties. Het maakt geen gebruik van primaire etnografische bronnen. Het maakt dus geen aanspraak op volledigheid en zegt niet welke naam waar of wanneer werd gebruikt. Daarvoor heb je de publicaties nodig van het Instituut voor Etnologie en Folkloristiek met Etnografisch Museum van de Bulgaarse Academie van Wetenschappen. We raden je aan die op te zoeken.

Zussen van de Zon en de Maan

Volgens Radio Bulgaria vertellen legenden dat Zornitsa en Vechernitsa zussen zijn van de Zon en de Maan. Zornitsa, die 's ochtends schijnt, is de jongere zus en Vechernitsa de oudere (naar het “Woordenboek van de volkse spirituele cultuur van de Bulgaren”, Bulgaarse Academie van Wetenschappen, 2018). Volgens datzelfde woordenboek verlicht Zornitsa het pad van de Zon en Vechernitsa dat van de Maan. Dit is een verhaal uit de traditie en heeft niets met astronomie te maken. Het laat wel zien hoe mensen de hemel vulden met familiebanden. De hemellichamen zijn broers en zussen.

In volksliederen is de ster vaak een tijdsaanduiding. Radio Bulgaria citeert een regel over de ster die het vroegst opkomt en de dienaar van een aanvoerder wordt. Zornitsa is de vroegste, staande op de drempel van de dag.

Waar de namen vandaan komen

Een populaire publicatie die op een taalkundige verklaring steunt, zegt dat Zornitsa een Oerslavische naam is, verwant aan Zora (“dageraad”). Dezelfde publicatie meldt dat sommige streken afleidingen gebruiken van “het wordt dag” of van “ochtend”. Genoemde voorbeelden zijn Samnovachka, Utrenitsa en Utrinna zvezda (“ochtendster”). Ook Ranitsa wordt genoemd, afgeleid van “vroeg”. Deze namen komen uit een populaire bron. Controleer ze in dialectwoordenboeken en etnografische studies voordat je ze verder aanhaalt. De wortels zijn voor elke Bulgaarse spreker duidelijk. De dageraad is het aanbreken van de dag, en de avond is het uur van de avondster.

Waarom de astronomie ze samenvoegt

Mensen onderscheidden twee sterren. De astronomie zegt dat het één planeet is. De verklaring zit in de baan. Volgens een artikel van timeanddate heet de afstand tussen de Zon en een planeet, gezien vanaf de Aarde, elongatie en wordt die in graden gemeten. Volgens populaire astronomische bronnen is de grootste afstand van Venus tot de Zon ongeveer 46°. Een andere overzichtsbron noemt een bereik van 45–47° voor de grootste elongatie van Venus. De reden is dat Venus dichter bij de Zon draait dan de Aarde. Haar baan is vrijwel cirkelvormig en haar gemiddelde afstand tot de Zon is ongeveer 0,72 astronomische eenheden (de afstand Aarde–Zon is 1).

Venus verschijnt daarom alleen in de richting van de Zon: laag in het westen na zonsondergang of laag in het oosten voor zonsopgang. Als avondster schijnt ze ongeveer negen maanden. Daarna schuift ze snel voor de Zon langs en wordt ze ochtendster. Ongeveer negen maanden later gaat ze langzamer achter de Zon langs en keert ze terug aan de avondhemel. De volledige cyclus, door astronomen de synodische periode genoemd, duurt 583,92 dagen, ongeveer 19 maanden.

Oostelijke en westelijke elongatie

De termen kunnen misleidend zijn. De grootste avondelongatie heet “oostelijk”. Ze ligt ten oosten van de Zon op de hemelbol, terwijl Venus aan de westelijke hemel schijnt. De grootste ochtendelongatie is “westelijk”. Rond de grootste elongatie lijkt Venus ongeveer half verlicht, omdat de hoek Zon–Venus–Aarde dicht bij 90° ligt. Haar fasen lijken op die van de Maan en zijn zichtbaar door een kleine telescoop. Dat is het verschil tussen kijken met het oog en kijken met een instrument. Venus is geen ster, ook al noemt de volksnaam haar zo.

Twee blikken, één hemel

Voor de folklore zijn de twee namen twee zussen, een van de dageraad en een van de schemering. Voor de astronomie zijn het één planeet op verschillende punten van haar baan. Je hoeft niet te kiezen. Een wetenschappelijk feit maakt het lied niet minder mooi. Hoe meer we over de cyclus van Venus weten, hoe duidelijker het wordt waarom mensen haar op twee manieren benoemden.

Wil je haar vinden, gebruik dan de app. De hemelkalender laat zien wanneer Venus een ochtendobject is en wanneer een avondobject. Lees ook ons artikel over Venus en over volksnamen van de sterren. Ben je benieuwd hoe de traditie andere hemellichamen noemt, lees dan over Vlashitsi (de Pleiaden) en Kumova slama (“het stro van de peetvader”). Je kunt ook kijken naar Venus in de astrologie, met in gedachten dat astrologie een culturele traditie is en geen wetenschap.

Ter inspiratie

Zoek na de volgende heldere avond of ochtend naar Venus. Misschien vraag je je af of ze vanavond Vechernitsa is of morgenochtend Zornitsa. Je weet dan dat het hetzelfde rustige licht is, dat alleen van plaats verandert ten opzichte van de Zon.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel