De hemel — astronomie

Jupiter: de reus van het zonnestelsel

Jupiter is de vijfde planeet vanaf de Zon en de grootste van het zonnestelsel, een gasreus die vooral uit waterstof en helium bestaat. De planeet staat bekend om de Grote Rode Vlek en om vier grote manen die Galilei in 1610 ontdekte en die je zelfs met een gewone verrekijker kunt zien.

Jupiter is de grootste planeet van het zonnestelsel en een van de helderste objecten aan de nachthemel. Het is geen ster, maar een enorme wereld van gas, omringd door tientallen manen. Of je nu nieuwsgierig bent naar de wetenschap of hem zelf wilt zien: dit zijn de belangrijkste dingen om te weten.

De gasreus

Jupiter is de vijfde planeet vanaf de Zon. Hij draait op ongeveer 5,2 astronomische eenheden afstand (een astronomische eenheid is de gemiddelde afstand tussen de Aarde en de Zon) en doet er bijna 12 aardse jaren over om één rondje te voltooien. Zijn diameter is ongeveer 11 keer die van de Aarde, en zijn massa is meer dan twee keer zo groot als de massa van alle andere planeten bij elkaar.

De planeet bestaat vooral uit waterstof en helium, daarom heet hij een gasreus. Hij heeft geen vast oppervlak zoals de Aarde: dieper naar binnen nemen druk en temperatuur toe en worden de gassen steeds dichter. Ondanks zijn omvang draait Jupiter razendsnel om zijn as, met een dag van net minder dan 10 uur. Door die snelle rotatie worden de wolken uitgerekt tot parallelle banden: de lichtere zones en donkerdere gordels die je op foto’s ziet.

Jupiter heeft ook zwakke ringen, maar die zijn veel dunner en donkerder dan die van Saturnus en zijn met amateurinstrumenten niet te zien.

De Grote Rode Vlek

De Grote Rode Vlek is een gigantische storm in de atmosfeer van Jupiter, een anticycloon die groter is dan de hele Aarde. Astronomen volgen hem al sinds minstens de 19e eeuw. Waarnemingen met telescopen en ruimtesondes laten zien dat hij in de loop der tijd kleiner en ronder wordt, maar de storm woedt nog steeds.

Zijn kleur komt van chemische verbindingen in de wolken, al wordt de exacte samenstelling nog onderzocht. De tint wisselt ook: soms is hij dieper oranjerood, soms bleker. Met een verrekijker zie je hem niet; daarvoor heb je een telescoop en rustige lucht nodig.

De Galileïsche manen

In januari 1610 richtte Galileo Galilei een vroege telescoop op Jupiter en zag kleine lichtpuntjes naast de planeet die van nacht tot nacht van plaats veranderden. Hij had de vier grootste manen ontdekt, later de Galileïsche manen genoemd: Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Het was een mijlpaal in de wetenschap, want het liet zien dat niet alles aan de hemel om de Aarde draait.

• Io is het meest vulkanisch actieve hemellichaam in het zonnestelsel.
• Europa verbergt vermoedelijk een oceaan van vloeibaar water onder haar ijskorst en is daarmee een van de meest intrigerende plekken in de zoektocht naar leefbare omstandigheden.
• Ganymedes is de grootste maan van het zonnestelsel, zelfs groter dan de planeet Mercurius, en de enige maan waarvan bekend is dat ze een eigen magnetisch veld heeft.
• Callisto heeft een eeuwenoud, zwaar bekraterd ijzig oppervlak.

In totaal zijn er meer dan 90 manen van Jupiter bekend, maar de meeste zijn kleine, onregelmatige objecten die door zijn zwaartekracht zijn ingevangen.

Jupiter door een verrekijker

Jupiter is een gemakkelijk doel. Rond de oppositie (wanneer de Aarde tussen Jupiter en de Zon staat) is hij helderder dan elke ster en schijnt hij met een rustig, niet-flonkerend licht. Een oppositie komt ongeveer elke dertien maanden voor.

Om de manen te zien heb je nodig:

1. Een verrekijker met ongeveer 7× tot 10× vergroting en lenzen van 50 mm (bijvoorbeeld 10×50). Voor hulp bij het kiezen lees je verrekijker of telescoop.
2. Een stabiele steun: leun met je ellebogen op een reling of gebruik een statief. Elke trilling maakt de kleine puntjes vaag.
3. Een donkere plek en een beetje geduld terwijl je ogen wennen.

De manen zien eruit als kleine lichtpuntjes die bijna op één rechte lijn aan weerszijden van de planeet staan, omdat hun banen in bijna hetzelfde vlak liggen. Io draait in ongeveer 1,8 dag om Jupiter en Callisto in ongeveer 16,7 dagen, dus het patroon verandert van nacht tot nacht. Soms staat een maan achter of voor de planeet en tel je minder dan vier. Voor de wolkenbanden heb je minstens een kleine telescoop nodig. Je kunt ook letten op ontmoetingen van Jupiter met andere werelden tijdens een planetenparade.

Missies naar Jupiter

Pioneer 10 maakte in 1973 de eerste scheervlucht, gevolgd door de twee Voyager-sondes in 1979. NASA’s Galileo werd van 1995 tot 2003 het eerste ruimtevaartuig dat om de planeet draaide.

Tegenwoordig is de belangrijkste missie NASA’s Juno. Juno werd in 2011 gelanceerd, bereikte Jupiter in juli 2016 en vliegt in een lange, polaire baan. De gegevens helpen wetenschappers het binnenste, het magnetische veld, de wolken en de poollichten van de planeet te begrijpen.

Het Europese ruimtevaartagentschap ESA lanceerde in 2023 JUICE (Jupiter Icy Moons Explorer). Die is onderweg naar Ganymedes, Callisto en Europa en zal naar verwachting in 2031 in het Jupiterstelsel aankomen. NASA lanceerde in 2024 ook Europa Clipper, een missie die speciaal is bedoeld om Europa te onderzoeken.

Astronomie en astrologie

Alles hierboven is wetenschappelijk feit. In de astrologische traditie heeft Jupiter een eigen symbolische betekenis die verband houdt met groei en vrijgevigheid, maar dat is een culturele interpretatie, geen wetenschappelijke bewering. Als je nieuwsgierig bent, lees dan Jupiter in de astrologie.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel