De hemel — astronomie

Je geboortetijd: hoe de hemel in enkele minuten verandert

Doordat de aarde draait, draait de hemel boven elke plaats ongeveer 1° per 4 minuten. Binnen zo'n twee uur komt er een heel ander deel van de ecliptica boven de horizon op. Je geboortetijd bepaalt welke sterren en sterrenbeelden er in het oosten, zuiden en westen stonden. Daarom heb je voor een berekening van de hemel de tijd, de plaats en de tijdzone nodig.

De draaiing van de aarde en de opkomende sterrenbeelden

Als we naar de nachthemel kijken, lijkt het alsof de sterren bewegen. In werkelijkheid draait de aarde. Eén volledige omwenteling ten opzichte van de verre sterren (een siderische dag) duurt ongeveer 23 uur en 56 minuten. Het gevolg is de schijnbare dagelijkse beweging: sterren, de Zon, de Maan en de planeten komen op in het oosten, stijgen, passeren de meridiaan en gaan onder in het westen.

De hemelbol lijkt een cirkel van 360° te doorlopen. Dat is ongeveer 15° per uur, oftewel zo'n 1° per 4 minuten. Twee beelden van de hemel vanaf dezelfde plek, een paar minuten na elkaar, lijken dus bijna identiek, terwijl beelden met enkele uren ertussen er totaal anders uitzien.

Bijzonder belangrijk is de ecliptica, de schijnbare jaarlijkse baan van de Zon, waarlangs ook de Maan en de planeten bewegen. Ze snijdt de horizon onder een hoek die afhangt van de tijd, de datum en de breedtegraad. Het punt waar de ecliptica boven de oostelijke horizon uitkomt, verschuift dus snel: gemiddeld passeert de volledige cirkel van 360° de oostelijke horizon in één dag, ongeveer 30° per twee uur. De werkelijke snelheid is niet gelijkmatig en hangt af van de breedtegraad en van welk deel van de ecliptica opkomt.

Wat snel verandert en wat langzaam

Niet alles aan de hemel verandert even snel. Het helpt om in drie niveaus te denken.

Heel snel: het beeld ten opzichte van de horizon. De hoogte en richting van elk hemellichaam veranderen van minuut tot minuut. Doordat de aarde draait, verandert steeds het sterrenbeeld dat aan de oostelijke horizon opkomt. Daarom is het opkomende punt van de ecliptica (in de astrologische traditie het ascendant genoemd) het gevoeligst voor de tijd. De astrologische indeling van de hemel in sectoren, de huizen, verandert mee.

Geleidelijk: de Maan. De Maan draait in ongeveer 27 dagen om de aarde en verschuift ten opzichte van de sterren met zo'n 13° per dag, ongeveer een halve graad per uur, wat overeenkomt met haar schijnbare breedte. Op één dag verandert haar positie tussen de sterren merkbaar, terwijl haar fase maar weinig verandert.

Langzaam: de Zon en de planeten. De Zon verschuift ten opzichte van de sterren met ongeveer 1° per dag. Mercurius en Venus bewegen sneller dan de buitenplaneten, maar over een paar uur veranderen hun posities tegen de sterren nauwelijks. Jupiter, Saturnus en de verder weg gelegen planeten kruipen nog langzamer voort. Twee geboortes die enkele uren uit elkaar liggen, hebben dus meestal bijna dezelfde planeetposities, maar een heel ander beeld van de hemel ten opzichte van de horizon.

De conclusie is eenvoudig: de datum bepaalt grotendeels waar de planeten ten opzichte van de sterren staan, terwijl tijd en plaats bepalen hoe de hemel boven de horizon gedraaid staat. Meer over tijdrekening aan de hand van de sterren vind je bij siderische tijd.

Waar vind je je exacte geboortetijd?

De betrouwbaarste bron is een officieel document. Mogelijkheden zijn:

• Een geboorteakte. In veel landen staat de tijd op het origineel of op het volledige afschrift.
• Ziekenhuisgegevens. Ontslagpapieren of het dossier van de kraamafdeling vermelden vaak een tijdstip.
• Familieleden. Ouders of andere familieleden herinneren zich de tijd soms of hebben die genoteerd in een babyboek, dagboek of kaartje.
• Burgerlijke stand. Meestal kun je een afschrift van de oorspronkelijke akte opvragen.

Geheugen alleen is onbetrouwbaar: mensen ronden vaak af tot iets als “rond het middaguur” of “vroeg in de ochtend”. Als je maar een benaderde tijd hebt, noteer die dan ook als benadering. Wat je dan kunt doen, lees je in Wat als ik mijn geboortetijd niet weet. Hoe wij met persoonlijke gegevens omgaan, vind je bij Persoonlijke en geboortegegevens.

Lokale tijd, tijdzone en UTC

De tijd op het document is lokale tijd, zoals die op de klokken van de geboorteplaats stond. Om de hemel nauwkeurig te berekenen, moet die worden omgezet naar één gemeenschappelijke schaal. Dat is UTC (gecoördineerde wereldtijd), de wereldstandaard waarop klokken overal ter wereld worden afgestemd.

Voor de omzetting heb je drie dingen nodig:

1. De plaats, dus stad en land, waaruit de coördinaten en de tijdzone volgen.
2. De tijdzone, dus het verschil met UTC op het moment van de geboorte. Meer hierover in het artikel over tijdzones.
3. Zomertijd. In veel landen gaan de klokken in de zomer een uur vooruit. De regels zijn in de loop van de decennia veranderd en verschillen per land.

Voor historische wijzigingen gebruikt men de tijdzonedatabase (de tz-database, ook wel IANA-tijdzonedatabase genoemd). Daarin staan de regels van verschillende regio's door de jaren heen. Dezelfde kalenderdatum kan in verschillende jaren een ander UTC-verschil hebben, dus je kunt er niet zomaar van uitgaan dat een plaats altijd dezelfde afwijking had als nu.

Als een tijd is vastgelegd voordat de standaardtijd werd ingevoerd, kan er lokale zonnetijd zijn gebruikt, die afhangt van de lengtegraad. Zulke gevallen vragen extra zorg.

Tot slot worden de exacte posities van hemellichamen berekend uit efemeriden, tabellen met posities in de tijd (zie Efemeriden en nauwkeurigheid). Met een juiste UTC-tijd en de juiste plaats reproduceert de berekening de hemel zoals die op dat moment boven die plek stond. In de astrologische traditie wordt dit beeld gebruikt om een geboortehoroscoop te tekenen, maar de astronomie van de draaiende hemel staat op zichzelf, los van welke duiding dan ook.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel