De hemel — astronomie

Tijdzones en zomertijd

Een tijdzone is een gebied met dezelfde officiële kloktijd, vastgelegd als een verschil met UTC (gecoördineerde wereldtijd). De lokale zonnetijd hangt af van de lengtegraad, terwijl de burgerlijke tijd een handige afspraak is. Om de hemel nauwkeurig te berekenen reken je de lokale tijd om naar UTC, rekening houdend met de tijdzone en een eventuele zomertijdverschuiving.

Zonnetijd en de klok

Vroege klokken volgden de Zon. Wanneer de Zon de lokale meridiaan passeert, is het lokale zonnige middaguur. Doordat de Aarde draait, valt het middaguur in het oosten eerder en in het westen later, ongeveer 4 minuten per graad lengtegraad, omdat 360 graden in ongeveer 24 uur worden doorlopen.

Twee steden op verschillende lengtegraden hebben dus een verschillende lokale zonnetijd. Zolang reizen langzaam ging, was dat prima. Spoorwegen en de telegraaf maakten een gedeelde tijdrekening noodzakelijk, want anders werden dienstregelingen onbeheersbaar.

Verder is er verschil tussen ware zonnetijd (wat een zonnewijzer toont) en gemiddelde zonnetijd (wat klokken volgen). Het verschil, de tijdvergelijking, loopt in de loop van het jaar op tot ongeveer 16 minuten, doordat de baan van de Aarde elliptisch is en haar as gekanteld staat. Daarom valt het middaguur op de klok zelden samen met het moment waarop de Zon het hoogst staat.

Tijdzones

Het idee achter tijdzones is om de wereld op te delen in gebieden met één officiële tijd. In theorie is elke zone ongeveer 15 graden lengtegraad breed, gelijk aan één uur. In de praktijk volgen grenzen nationale en bestuurlijke lijnen en zijn ze vaak grillig. Op sommige plaatsen gelden verschillen met UTC van 30 of 45 minuten.

Zones worden beschreven als verschil met UTC, zoals UTC+2 of UTC−5. Door politieke keuzes kan één zone sterk uiteenlopende lengtegraden beslaan, waardoor de officiële tijd van een stad meer dan een uur kan afwijken van de lokale zonnetijd.

UTC (gecoördineerde wereldtijd)

UTC (gecoördineerde wereldtijd) is de internationale basis voor de burgerlijke tijd. Het wordt bijgehouden door atoomklokken in nationale metrologische instituten over de hele wereld en gecoördineerd door internationale organen voor maten en gewichten. Atoomtijd is buitengewoon constant, terwijl de rotatie van de Aarde enigszins onregelmatig is.

Om UTC dicht bij de rotatie van de Aarde te houden, wordt af en toe een schrikkelseconde toegevoegd. UTC volgt dus de atoomklokken, maar blijft in de buurt van de zonnetijd. UTC wordt vaak verward met GMT (Greenwich Mean Time); in het dagelijks leven vallen ze bijna samen, maar UTC is de moderne wetenschappelijke standaard.

UTC verandert niet door het jaar heen en kent geen zomertijd. Daarom gebruiken astronomen en software voor hemelberekeningen het als gemeenschappelijke taal: waarnemingen en efemeriden worden in UTC vastgelegd en daarna omgerekend naar lokale tijd.

Zomertijd en de geschiedenis ervan

Bij zomertijd worden de klokken verzet, meestal een uur vooruit in het voorjaar en een uur terug in het najaar. Het doel is het daglicht beter te laten aansluiten op de uren waarop mensen wakker zijn. In de twintigste eeuw raakte het gebruik wijdverbreid, en veel landen hebben het in verschillende jaren ingevoerd, afgeschaft en aangepast.

De regels verschillen per land en zelfs per regio, en veranderen soms op korte termijn. Voor historische of toekomstige data is het kennen van de huidige regel niet genoeg. Specialisten gebruiken een openbaar bijgehouden database, de tz-database (ook bekend als de IANA-tijdzonedatabase), waarin de geschiedenis van officiële tijdswijzigingen per plaats is vastgelegd.

Bulgarije past, net als de andere landen van de Europese Unie, winter- en zomertijd toe en schakelt twee keer per jaar over. De exacte data moet je altijd voor het betreffende jaar controleren, zeker bij oudere data.

Waarom de tijdzone ertoe doet voor de hemel op een bepaald moment

De hemel kent geen politieke grenzen. De standen van de Maan, de planeten en de sterren hangen af van het exacte fysieke moment en van de plaats van de waarnemer. Als een tijd verkeerd naar UTC wordt omgerekend, is de fout meestal een heel uur (soms 30 of 45 minuten), en in één uur draait de hemel ongeveer 15 graden.

De gevolgen zijn zichtbaar. De Maan beweegt ongeveer een halve graad per uur ten opzichte van de sterren, dus zelfs een fout van een uur of twee verschuift haar merkbaar. Zonsopgang, zonsondergang, de opkomende graad aan de horizon en de standen van de sterren verschuiven nog meer. Bij een hemelberekening leg je daarom altijd datum, tijd, plaats en tijdzone samen vast.

Een praktische werkwijze:

1. Neem de officiële lokale tijd en datum.
2. Zoek het zoneverschil dat op die plaats en datum gold, inclusief zomertijd.
3. Trek het verschil af om UTC te krijgen.
4. Gebruik UTC en geografische coördinaten voor de berekening.

Voor het verband met een exacte geboortetijd zie Geboortetijd, voor details over de plaats zie Geboorteplaats en coördinaten, en voor tijdrekening op basis van de sterren zie Sterrentijd.

Samenvatting

De lokale zonnetijd hangt af van de lengtegraad, tijdzones zijn een handige afspraak, UTC is de gedeelde wetenschappelijke basis en zomertijd is een administratieve verschuiving. Zodra je weet welke regels op een plaats en datum golden, kun je omrekenen naar UTC en de hemel nauwkeurig berekenen.

Posities in Astronativa zijn astronomisch exact. De duiding is bedoeld als inspiratie. · Woordenlijst · Voorwaarden · Privacy · Dank je wel